Pilica

Budowę zamku renesansowego rozpoczął w 1602 roku Wojciech Padniewski prawdopodobnie na fundamentach starszego zamku. Przed 1610 rokiem Wojciech umiera a budowę kontynuuje jego syn Stanisław, kasztelan dybowski. W latach 1611-13 zamek-pałac został najechany, ograbiony z kosztowności i był okupowany przez Samuela podstolego krakowskiego i Seweryna Dębińskich. W dniu 28 lutego 1613 roku prawowici spadkobiercy majątku po zmarłym przed 5 grudnia 1611 roku Stanisławie Padniewskim, stryjeczni bracia - Filip, Marcin i Wojciech nie mogąc uporać się z grabieżcami sprzedali dobra pilickie księciu Jerzemu Zbaraskiemu za 35 tys. florenów. Ten to kontynuował budowę pałacu i zakończył ją. Z jego inicjatywy powstała w Pilicy budowla w kształcie włoskiej willi z arkadowym portykiem i największym w Polsce kolumnowym wnętrzem pałacowym. Założenie posiadało również nowoczesne jak na tamte czasy fortyfikacje a pałac otaczał włoski ogród. Prawdopodobnie fortyfikacje te powstały około 1620 r. wg projektu Andrea dell'Aqua - budowniczego fortyfikacji w Brodach i Zamościu. W 1632 roku dobra pilickie i smoleńskie wniosła w posagu wojewodzie mazowieckiemu Stanisławowi Warszyckiemu z Dankowa Helena Wiśniowiecka, córka Konstantego. W 1651 roku Stanisław Warszycki został kasztelanem krakowskim i wówczas to otoczył pałac potężnymi fortyfikacjami bastionowymi stanowiącymi doskonały przykład ówczesnej techniki militarnej. W nocy z 1 na 2 września 1655 roku rozpoczęło się zdobywanie fortalicji w Pilicy. Została ona zajęta przez Szwedów po wycofaniu się lub poddaniu pozostawionej małej załogi. Obiekt ten został zrabowany i stał się siedzibą najeźdźcy pod dowództwem Lindorna oraz bazą wypadową na liczne rozboje i rabunki. W dniu 13 grudnia 1655 roku Szwedzi na zamku w Pilicy ogłosili uniwersał skierowany do starostów i dziedziców w starostwach: oświęcimskim, zatorskim i żywiecki, aby przygotowano kontrybucje na dzień 21 grudnia tegoż roku. W styczniu 1656 roku po powrocie króla do kraju zamek w bliżej nieokreślonych okolicznościach powrócił w ręce Warszyckiego. W dniu 25 stycznia 1681 umiera Stanisław Warszycki a pałac przechodzi we władanie na krótko przez kilku z jego następców. Ostatecznie w 1704 roku jedynym dziedzicem Pilicy staje się również Stanisław Warszycki, miecznik łęczycki.
W 1705 roku po raz drugi Szwedzi zajęli pałac i okupowali go przez 34 tygodni dokonując znacznych zniszczeń. W latach 1706-30 pałacem zarządzały kolejno: żona Stanisława Anna z Zakliczyna i jej córka Emerencjanna. Ta ostatnia oddała Pilicę w dzierżawę Stanisławowi Wężykowi. Ostatecznie 22 września 1730 roku Emerencjanna sprzedała cały majątek pilicki wraz z pałacem Marii Józefie Sobieskiej, żonie królewicza polskiego Konstantego Sobieskiego. W 1731 roku Maria z Wesslów Sobieska, żona króla Jana III założyła tu główną rezydencję i okazały dwór. Rozpoczęła również przebudowę dotychczasowego zamku w okazały pałac. Ona to nakazała wzbogacić mury renesansowymi filarami i rzeźbami oraz zleciła wykonać wspaniały taras. Wówczas zniwelowano od strony wschodniej bastiony. W dniu 23 marca 1751 r. Maria Sobieska przekazała "hrabstwo pilickie" swemu bratankowi Teodorowi Wesslowi i opuściła pałac. Niestety ten zadłużył majątek do tego stopnia, że cały majątek ostał rozdzielony na 86 wierzycieli. Ostateczny cios majątkowi położył III rozbiór Polski w 1795 r. pałac znalazł się w zaborze pruskim i przypadł pod zarząd Bankowi Berlińskiemu, który w 1802 r. sprzedał Pilicę Teodorze Kownackiej. Trwały wówczas pertraktacje o wynajęcie pałacu na siedzibę władz wojewódzkich krakowskich. W 1846 runął dach pałacowy wskutek przegnicia belek i wiązań stropowych, które zepsuły się w związku ze sprzedażą miedzianego dachu przez kupców pilickich pochodzenia żydowskiego i zastąpieniem go nietrwałym gontem. W 1851 roku dobra pilickie nabył Krystian August Moes - niemiecki przemysłowiec, który uratował pałac od kompletnej ruiny. On to w latach 50-tych XIX wieku odbudował zniszczony dach i sufity oraz częściowo zrekonstruował wystrój wnętrz pałacowych. W 1872 po śmierci Moesa rodzina wyprowadziła się z pałacu do Sławniowa a później Wierbki i pałac ponownie zaczął niszczeć. W 1874 r. Moesowie odsprzedali pałac Leonowi Epsteinowi, który w 1876 r. obłożył część fortyfikacji wykładzinami z cegły i ozdobił eklektycznymi wieżyczkami. oraz odnowił i upiększył pałac. Od 1887 roku dochodzi do kolejnych zmian właścicieli pałacu. Od 26 listopada do 13 grudnia 1914 wojska austriackie na zamku rozmieściły artylerię skąd ostrzeliwały pozycje wroga usytuowane po drugiej stronie Pilicy. W czasie wojny pałac-zamek stał się ważnym miejscem dla okupanta, który ulokował tu swe oddziały, przetrzymywał w lochach więźniów i rozstrzeliwał zwykle pod murami bastionowymi. Od grudnia 1942 do wiosny 1944 r. na zamku pilickim stacjonował niemal bez przerwy pluton zmotoryzowanej żandarmerii. W styczniu 1946 roku gmina zwróciła się z prośbą o urządzenie w pałacu sal lekcyjnych. Powiatowy urząd ziemski w Olkuszu wyraził zgodę w związku z czym na polecenie władz gminnych od 4 marca rozpoczęła się adaptacja murów na cele szkolne. Przygotowano wówczas kilka sal. Na początku 1947 roku Ministerstwo Rolnictwa i Reform Rolnych przyznało pałac Towarzystwu Gniazd Sierocych w Krakowie jednak Towarzystwo to nie dbało o otrzymany majątek a pałac przez trzy kolejne lata stał opustoszały za wyjątkiem ok. 5 sal wydzierżawianych dla szkoły. Od września 1948 roku Towarzystwo Gniazd Sierocych z Krakowa prowadziło tu Państwowy Dom Dziecka, a w 1956 roku pomieszczenia szkolne zorganizowane w pałacu zostały oddane. W latach 1957-85 (lub 1957-82) funkcjonował tu Państwowy Młodzieżowy Zakład Wychowawczy dla chłopców, później Wojewódzki Ośrodek Kultury. W l. 1960-62 pierwszej po wojnie konserwacji poddano wnętrza pałacu. Od 1985 roku trwał tu remont połączony z badaniami archeologicznymi przynoszącymi rewelacyjne odkrycia - m.in. średniowiecznych nieznanych dotąd fundamentów. Wg przypuszczeń mógł to być ślad po wzmiankowanym w literaturze zamku w Pilicy istniejącym tu obok zamku w Smoleniu, być może założonym przez ród Toporczyków - Pileckich.
W 1989 r. kompleks pałacowy wszedł w posiadanie Barbary Piaseckiej-Johnson, która zamierzała szybko zakończyć rekonstrukcję i konserwację obiektu. Pani Piasecka zamierzała utworzyć w odrestaurowanym pałacu swoją rezydencję z udostępnioną do zwiedzania galerią malarską. Niestety już kilka a może kilkanaście lat temu zaprzestano tych działań, ponieważ w trakcie renowacji nagle odnaleźli się prawowici właściciele, co po długotrwałych sporach sądowych spowodowało wycofanie się inwestora, dzięki któremu można byłoby przywrócić świetność pałacu. Niestety brak chęci i funduszy po stronie "prawowitych właścicieli" spowodował, że jeden z najcenniejszych zabytków niszczeje.

plan zamku

fortyfikacje bastionowe zamku w okresie międzywojennym