Zamki, dwory obronne, mury miejskie, grodziska
Forum miłośników średniowiecznych fortyfikacji (zał. 05 Lis 2007)
Jak budowano obronne siedziby rycerskie
Od końca X wieku aż po początek XIII wieku jedynymi praktycznie trwałymi budowlami obronnymi na ziemiach śląskich były grody książęce
Do nielicznych wyjątków pod tym względem mogły należeć niektóre świątynie romańskie, jak np. słynna rotunda w Cieszynie datowana na połowę XI wieku. Z początkiem XIII wieku charakter i formy budownictwa obronnego zaczęły jednak ulegać radykalnym zmianom, których podłoże stanowiły dokonujące się w tym samym czasie (już od schyłku XII wieku) głębokie zmiany natury społeczno-gospodarczej polegające na stopniowym zaniku instytucji prawa książęcego oraz feudalizacji stosunków społecznych.
Głównymi elementami zachodzących wówczas przemian społeczno-gospodarczych były zwolnienia od ciężarów i powinności prawa książęcego oraz lokacje miast i wsi na prawie zachodnim (niemieckim). Książęta dzielnicowi stali się wówczas panami feudalnymi. Oprócz nich pojawili się feudałowie niższego szczebla, świeccy i duchowni. W nowych warunkach społecznych obronną funkcję grodów zaczęły przejmować z jednej strony miasta warowne, a z drugiej - różnego rodzaju obronne siedziby feudałów.
Zamki i inne warownie feudalne
Obronne siedziby średniowiecznej elity feudalnej powstawały często w drodze modernizacji starszych założeń obronnych (grodów). Przykładem tego może być realizowana w latach mniej więcej 1228-1307 stopniowa przebudowa wczesnośredniowiecznego drewniano-ziemnego grodu kasztelańskiego na opolskim Ostrówku na murowany zamek książęcy, którego ogólny układ przestrzenny niewiele odbiegał od ogólnego układu starszego założenia grodowego.
W Dzielawach w obecnym powiecie kędzierzyńsko-kozielskim modernizacja starszego założenia obronnego ograniczyła się do zbudowania niewielkiego gródka stożkowatego na wale (lub raczej rozwaliska wału) wczesnośredniowiecznego grodu pierścieniowatego.
W ogromnej większości przypadków nowe założenia obronne powstawały jednak na surowym korzeniu, według całkowicie oryginalnego planu, typowego dla obronnych siedzib feudalnych.
Wśród średniowiecznych warowni feudalnych wyróżnione miejsce zajmują zamki. Do grupy tej zaliczamy szczególnie okazałe siedziby obronne feudałów wyróżniające się stosunkowo dużymi rozmiarami oraz złożonością układu przestrzenno-funkcjonalnego obejmującego w szczególności murowane budowle o przeznaczeniu obronnym lub mieszkalno-obronnym. Obiekty mniejsze i posiadające prostszy układ przestrzenno-funkcjonalny klasyfikowane są najczęściej jako gródki lub dwory obronne.
Podziały takie przyjęte we współczesnej literaturze naukowej były jednak obce ludziom średniowiecza, którzy nie czynili formalnego rozróżnienia pomiędzy zamkami a mniejszymi i mniej złożonymi warowniami feudalnymi. Na określenie różnego rodzaju warowni feudalnych stosowany był łaciński termin "castrum", odnoszący się wcześniej do grodów. Termin ten mógł określać równie dobrze duże murowane zamki książęce, jak i niewielkie drewniano-ziemne gródki feudalne.
W podobny sposób stosowany był niemiecki termin „das Haus” (haws, hus, huse, pol. dom). W przypadku niektórych mniejszych założeń obronnych określenia te bywały stosowane zamiennie z terminem „dwór obronny” (łac. firma curia) lub „fortalicja” (łac. fortalitium).
Najprostszą i najczęściej spotykaną formą obronnej siedziby feudalnej był od XIII wieku model drewnianej lub murowanej budowli mieszkalnej - wieży lub dworu - posadowionej na kopcu ziemnym otoczonym fosą, a w wielu przypadkach również wałem obwodowym z częstokołem (niekiedy w układzie zwielokrotnionym). Model ten nawiązywał do rozwiązań stosowanych już od kilku stuleci w krajach Europy Zachodniej, gdzie podobne warownie feudalne określano francuskim terminem "la motte". Obiekty tego typu powstawały licznie zarówno w okresie średniowiecza, jak i w czasach nowożytnych.
Zbudowane według tego schematu niewielkie siedziby obronne były początkowo wznoszone również dla przedstawicieli najwyższej elity feudalnej z książętami dzielnicowymi włącznie. W XIV-XV wieku typową formą możnowładczej siedziby obronnej stały się duże murowane zamki. Prostszy i tańszy model wieży lub dworu na kopcu ziemnym był jednak nadal wykorzystywany przez pomniejszych feudałów, a w szczególności przez przedstawicieli średniego rycerstwa. Obiekty takie budowano dość powszechnie również na obszarze dzisiejszego Śląska Opolskiego. Do dziś zachowały się liczne pozostałości tego typu budowli - najczęściej w formie tzw. grodzisk stożkowatych.
Ślady sprzed wieków
Ogólny układ założenia obronnego z murowaną budowlą na szczycie kopca ziemnego zachował się najlepiej w Jakubowicach (powiat namysłowski). Ze wzniesionym w XIX wieku neoklasycystycznym budynkiem dworskim sąsiadują tutaj pozostałości starszego dworu obronnego, mające formę kopca, na którym stoi budynek mieszkalny adaptowany ze spichlerza zbudowanego w pierwszej połowie XIX wieku. Sklepione kolebkowo piwnice dawnego spichlerza mogą być pozostałością spalonego w 1688 roku dworu obronnego.
W Świerczu koło Olesna na skraju dawnych zabudowań dworskich zachował się usytuowany nad potokiem kopiec skrywający w swoim wnętrzu murowaną piwnicę, nad którą wznosiła się niegdyś większa budowla (przypuszczalnie wieża). Murowaną piwnicę skrywa także otoczony fosą centralny kopiec grodziska stożkowatego w Lednicy (powiat brzeski).
W Ciecierzynie (powiat kluczborski) można zobaczyć ceglane fundamenty zameczku lub dworu obronnego na niewielkim wzniesieniu otoczonym fragmentami dawnej fosy (w formie trzech stawów).
Gródki w formie wieży czy dworu na kopcu ziemnym spełniały nie tylko funkcję obronną, ale także symboliczno-prestiżową jako materialna manifestacja władzy i wysokiej pozycji społecznej pana feudalnego.
autor: Zbigniew Bereszyński
Źródło: Gazeta Wyborcza Opole 2009-07-28
Jak budowano rycerskie siedziby obronne (cz. 2)
W granicach dzisiejszego województwa opolskiego najczęściej reprezentowanym typem niedużej warowni feudalnej była nizinna odmiana modelu wieży lub dworu obronnego na kopcu ziemnym - pisze Zbigniew Bereszyński
Przy budowie tego rodzaju warowni starano się maksymalnie wykorzystać naturalne walory obronne położenia wśród mokradeł i rozlewisk - w dolinach rzek czy strumieni, na skraju obszarów bagiennych itp.
Warownie typu nizinnego
Kopiec z wieżą lub dworem sytuowano w miejscu możliwie trudno dostępnym z natury, bronionym przez występującą w sąsiedztwie warowni wodę. Regułą - niemal bezwyjątkową - było sytuowanie kopca nad brzegiem strumienia lub potoku.
W niektórych przypadkach kopiec usypywano w sąsiedztwie źródła. Wypływająca ze źródła woda była w takich przypadkach wykorzystywana do napełniania fosy otaczającej centralny kopiec założenia obronnego. Przykładem tego mogą być założenia obronne w Wierzbicy Dolnej (pow. kluczborski), Płużnicy Wielkiej (pow. strzelecki), Gnojnej (pow. brzeski) i Głuszynie (pow. namysłowski).
W niektórych przypadkach budowę siedziby obronnej rozpoczynano od usypania kopca ziemnego, na którym następnie zakładano fundamenty wieży lub dworu. Kiedy indziej kopiec formowano poprzez obsypanie ziemią dolnych partii budowli mieszkalno-obronnej. W wielu wypadkach kopiec powstawał jednocześnie z fosą, z której wybierano ziemię potrzebną do uformowania nasypu.
Tam otoczenie warowni wyróżniało się naturalnymi walorami obronnymi, rezygnowano niekiedy z formowania fosy i wału obwodowego wokół centralnego kopca. Przykładem tego mogą być usytuowane wśród mokradeł założenia obronne w Magnuszowiczkach (pow. opolski) i Kielczy (pow. strzelecki). Najczęściej jednak otaczano kopiec fosą, z reguły nawodnioną. W licznych przypadkach kopiec otaczano także wałem obwodowym, posiadającym z reguły zwieńczenie w formie częstokołu.
Umocnienia zewnętrzne mogły tworzyć zamknięty obwód obronny wokół kopca, jak np. w Murowie, Molestowicach (pow. opolski), Goświnowicach (pow. nyski), Lednicy (pow. brzeski), Balcarzowicach (pow. strzelecki) czy Obrowcu (pow. krapkowicki).
W innych przypadkach umocnienia zewnętrzne formowano jednak tylko na kierunkach największego zagrożenia, nie bronionych przez naturalne przeszkody terenowe.
W przypadkach takich umocnienia te tworzyły z reguły łuk oparty o skraj mokradeł czy koryto potoku. Przykładem tego mogą być założenia obronne w Izbicku (pow. strzelecki), Proślicach (pow. kluczborski) i Głuszynie (pow. namysłowski).
W niektórych przypadkach umocnienia zewnętrzne stosowano w układzie zwielokrotnionym. Przykładem tego może być obiekt obronny w Domecku (pow. opolski), broniony przez podwójną linię fos, rozdzielonych niskim wałem ziemnym.
Szczególnie ciekawy przykład niedużych warowni feudalnych typu nizinnego stanowią założenia obronne sprzężone z budowlami hydrotechnicznymi w dolinach potoków. Przypadek taki reprezentują obiekty obronne w Kłodoboku (pow. nyski) i Kobieli (pow. brzeski). Walory obronne tych obiektów zostały znacznie podniesione poprzez zbudowanie w ich sąsiedztwie grobli (lub nawet całego systemu grobli), służących do spiętrzania wody w dolinie potoku.
Warownie typu wyżynnego
Na obecnym obszarze Śląska Opolskiego wznoszono także feudalne warownie typu wyżynnego. Najprostszy sposób uformowania takiego założenia obronnego polegał na przekopaniu fosy odcinającej skraj cypla wysoczyzny lub fragment skraju terasy nadrzecznej. Ziemia wybrana z fosy mogła być wykorzystana do podwyższenia uzyskanego w ten sposób kopca. W ten sposób uformowano np. kopiec w Starym Lesie (pow. nyski), usytuowany na skraju cypla wysoczyzny nad doliną potoku. Kopiec w Tarnicy (pow. opolski) został w analogiczny sposób wyodrębniony ze skraju wysokiej terasy nadrzecznej nad doliną Nysy Kłodzkiej.
Na terenie województwa opolskiego zachowały się również relikty jednej warowni typu górskiego. Chodzi tu o resztki murowanego zameczku na szczycie Góry Zamkowej, stanowiącej drugi co do wysokości szczyt w polskiej części Gór Opawskich.
Wieloczłonowe założenia obronne
Niektóre warownie feudalne były prostymi, jednoczłonowymi założeniami obronnymi. Przykładem tego mogą być gródki stożkowate w Balcarzowicach, Izbicku, Kielczy (pow. strzelecki), Chrząszczycach, Domecku, Kuźnicy Katowskiej, Murowie, Roszkowicach, Tarnicach, Malerzowicach, Magnuszowiczkach, (pow. opolski), Biadaczu, Wierzbicy Dolnej (pow. kluczborski), Goświnowicach (pow. nyski), Obrowcu (pow. krapkowicki), Krzyszkowicach (pow. prudnicki) i Wójtowicach (pow. brzeski).
Wiele warowni feudalnych charakteryzowało się jednak bardziej złożoną strukturą: dwu lub wieloczłonową. U stóp kopca z wieżą lub budynkiem dworu mógł ciągnąć się mniej lub bardziej rozległy majdan gospodarczy, otoczony zewnętrznym wałem obwodowym i fosą lub nawet większą liczbą wałów. Przypadek taki reprezentują m.in. dwa grodziska stożkowate na terenie Gnojnej (pow. brzeski).
W niektórych przypadkach majdan zakładano na zewnętrznym wale obwodowym, który w takim przypadku ulegał w pewnej części znacznemu rozszerzeniu do formy półksiężycowatej. Model taki reprezentują grodziska w Miejscu (pow. namysłowski) i Zawadnie (pow. brzeski). Aż dwa majdany na odcinkach wału obwodowego założono w Krasnej Górze (pow. opolski).
Majdan gospodarczy mógł być zakładany również na szczycie lub stoku kopca ziemnego, u stóp wieży czy dworu obronnego. Z przypadkiem majdanu założonego na szczycie kopca, u stóp wieży, spotykamy się m.in. w Pawłowicach Gorzowskich (pow. oleski) oraz Strobicach (pow. nyski). Majdan w formie terasy na stoku kopca spotykamy m.in. w Gołkowicach (pow. kluczborski) i Woskowicach Małych (pow. namysłowski).
Bardzo ciekawy przykład wieloczłonowego założenia obronnego stanowił zamek Meristow, którego pozostałością jest grodzisko w rejonie Osieka Grodkowskiego (pow. brzeski). Jednym z członów założenia obronnego był tutaj kopiec ziemny z murowaną wieżą, a drugim - rozległy majdan, założony na kępie ("wyspie"), otoczonej przez starorzecze Nysy Kłodzkiej. Kopiec z wieżą osłaniał jedyną drogę dostępu na teren kępy ("wyspy"). Na przedpolu warowni założono jeszcze jeden majdan, osłonięty wałem ziemnym.
W czasach nowożytnych niewielkie warownie feudalne z okresu średniowiecza były stopniowo porzucane na rzecz nowych rezydencji mieszkalnych - mniej bezpiecznych, ale wygodniejszych bytowo. Dotyczyło to w szczególności warowni typu nizinnego, usytuowanych częstokroć na bardzo niezdrowych terenach wśród bagien i mokradeł. W podobnych przypadkach nową rezydencję mieszkalną budowano na terenie wyżej położonym, w większym lub mniejszym oddaleniu od starej siedziby obronnej. Opuszczone budowle obronne bywały w niektórych wypadkach adaptowane na obiekty o przeznaczeniu gospodarczym (lamusy, spichlerze).
autor: Zbigniew Bereszyński
Źródło: Gazeta Wyborcza Opole 03.08.2009
Ostatni post: Zamek w Grudziądzu Nasz najnowszy członek: Kazadii Ostatnie wpisy Nieprzeczytane wpisy
