Dwa kościoły romańskie pod Halą Targową w Gdańsku

Dwa kościoły romańskie pod Halą Targową w Gdańsku

Archeologiczne badania ratownicze prowadzone przez Muzeum Archeologiczne w Gdańsku, poprzedzające modernizację Hali Targowej pozwoliły rozpoznać w 2001 roku 1700 m2 stanowiska 5 w Gdańsku.

Odkryto wówczas osadę z końca XI wieku, której część obszaru już we wczesnym średniowieczu przeznaczona została na cmentarz. Największe zainteresowanie wzbudziło jednak odnalezienie reliktów jedynego odsłoniętego na terenie Gdańska kościoła wzniesionego w stylu romańskim. Świątynia została przebudowana w latach 1227-1235, a następnie najprawdopodobniej zniszczona w 1308 roku przez wojska krzyżackie. Prace wykopaliskowe pozwoliły także przebadać północne skrzydło klasztoru oo. dominikanów wznoszonego od XIV do XVI wieku, spalonego podczas oblężenia Gdańska w 1813 r.

Rekonstrukcja bryły kościoła romańskiego wg M. Szyszki, J. Wilimińskiej; wizualizacja M. Kulesza.

W 2003 roku podjęto pracę na kolejnych 300 m2 stanowiska – po zachodniej stronie Hali pod obecną ulicą Pańską. Odkryto wówczas część zachodnią kościoła oraz rozpoznano układ pomieszczeń zaplecza klasztoru.

Wyniki badań prowadzonych w latach 2001/2003 pozwoliły na ustalenie lokalizacji pierwszego kościoła p.w. św. Mikołaja w Gdańsku, weryfikując jednocześnie wcześniej stawiane tezy. Odkryty kościół wpisywał się w układ ośrodka protomiejskiego rozwijającego się na zachód od grodu książęcego, wzniesionego w XI w. u ujścia rzeki Motławy do Wisły. Świątynię zlokalizowano przy skrzyżowaniu szlaków handlowych wiodących z północy na południe oraz z zachodu w kierunku siedziby możnowładcy. Znajdująca się przy kościele tzw. Osada Targowa znalazła się w obrębie najwcześniejszego miasta na obszarze Gdańska nazywanego do dziś Starym Miastem.

Kościół wzniesiono przed rokiem 1190 (na co, mimo braku źródeł pisanych, wskazuje analiza układu przestrzennego oraz seria prób zapraw murarskich, których wiek oznaczono metodą C-14 w laboratorium poznańskim). Była to orientowana budowla jednonawowa, z trójdzielnym masywem zachodnim, długości 34,5 m i szerokości 17,4 m. Świątynię ufundował miejscowy możnowładca. Układ poziomy kościoła był oparty na module kwadratu o boku 6,9 m (co odpowiada bokowi wieży), porządkując przestrzeń na podstawie wielokrotności tej figury. Uzyskana w trakcie badań wiedza na temat rozplanowania budowli, grubości fundamentów i zachowanych fragmentów murów wieży daje możliwość rekonstrukcji bryły kościoła. Odtwarzając wygląd świątyni, odniesiono się do podobnych rozwiązań przestrzennych kościołów romańskich w Inowrocławiu i Fjenneslev na Zelandii, wzniesionych w XII w. W warstwie destrukcyjnej kościoła odnaleziono fragmenty murów masywu zachodniego, wśród nich rozglifienia portalu wraz z łękiem, dające możliwość próby rekonstrukcji jego wyglądu. Kościół ufundowano na terenie wcześniej wykorzystywanym jako cmentarz a pochówki z tego okresu wyróżniają się obecnością biżuterii.

Przypuszczalnie w październiku 1226 roku kościół spłonął podczas najazdu Prusów. W styczniu 1227 r. świątynię wraz z przyległym terenem przekazał dominikanom książę pomorski Świętopełk. Przebudowany po pożarze na planie krzyża kościół osiągnął wymiary 40,0 x 24,5 m, o proporcji długości nawy do chóru 2:1. Ze starszej budowli dominikanie wykorzystali nawę, powstał długi chór dla braci zgromadzenia oraz dwa aneksy boczne. Rozbiórce uległo prezbiterium zamknięte absydą i masyw zachodni z wieżami. W 1235 r. w odbudowanej świątyni legat papieski Wilhelm z Modeny konsekrował trzy ołtarze.

Widok kościoła dominikańskiego, fragment planu miasta z ok. 1600 r., ze zbiorów Krigsarkivet, Sztokholm.

Analizując plan przebudowanego kościoła poszukiwano wzajemnych zależności pomiędzy wymiarami poszczególnych elementów budowli. Wielkością powtarzającą się w kompozycji planu była szerokość nawy. Długość nawy równa była jej dwóm szerokościom, natomiast długość chóru odpowiadała jednej szerokości nawy. Kolejną widoczną zależnością była wielkość prezbiterium i aneksów bocznych. Powierzchnia aneksu stanowiła połowę rzutu prezbiterium. Podejmując próbę rekonstrukcji bryły odniesiono się do budowli zakonów żebraczych i cystersów, uwzględniając przepisy tych zgromadzeń dotyczące ograniczeń wielkości oraz formy i wystroju. Teren przykościelny w dalszym ciągu wykorzystywany był jako cmentarz jednakże groby pozbawione były wyposażenia. Kościół został zapewne zniszczony przez wojska krzyżackie w 1308 r., o czym wzmiankują dominikanie powołani na świadków w procesach polsko-krzyżackich.

Rekonstrukcja kościoła dominikańskiego, wersja II, wg M. Szyszki, J. Wilimińskiej, J. Gzowskiego, wizualizacja M. Kulesza.

Najprawdopodobniej w XIV w. dominikanie podjęli kolejną akcję budowlaną. Wiązała się ona ze zmianą sposobu zagospodarowania uszczuplonej przez zakon krzyżacki działki. Kościół został przeniesiony do nowego gotyckiego budynku przy południowej granicy działki, natomiast poprzednia lokacja została przeznaczona na północne skrzydło klasztoru. W trakcie badań odsłonięto fragmenty części klasztornego browaru, refektarza, kuchni, wirydarzy i zespołu furty. Bryła klasztoru oo. dominikanów uzyskała pod koniec XVI w. zamkniętą, gotycką formę i na długo wrosła w strukturę zabudowy Głównego Miasta, stając się jednym z jego ważniejszych punktów. Zespół klasztorny był kilkakrotnie przedstawiany w źródłach ikonograficznych. Poglądowy obraz daje plan sztokholmski z około 1600 r. Dysponujemy również rzutem klasztoru autorstwa Ranischa z 1695 r., na który nałożono plan pomiarowy reliktów architektury odsłoniętych podczas badań. W trakcie prac wykopaliskowych wykazano wieloetapowość wznoszenia północnego skrzydła klasztoru. Zarejestrowane fragmenty fundamentów odcinkowych układają się w ciągi a ich bezpośrednie relacje pozwoliły określić etapy powstawania zespołu klasztornego. Prezentowana wizualizacja przedstawia próbę rekonstrukcji zabudowy klasztoru wraz z północną linią średniowiecznych murów obronnych Głównego Miasta.

Rekonstrukcja kompleksu zabudowań klasztornych, w końcu XVI w., wg J. Gzowskiego, wizualizacja M. Kulesza.

Klasztor uległ pożarowi podczas ostrzału artyleryjskiego skierowanego na garnizon wojsk napoleońskich przez oblegające Gdańsk połączone siły rosyjsko-pruskie w 1813 r. Ruiny klasztoru i przyległych obwarowań rozebrano około 1826 r. W 1833 r. władze pruskie sekularyzowały dobra klasztorne, nakazując dominikanom opuszczenie Gdańska. Przy ocalałym z pożaru gotyckim kościele powstała parafia katolicka, natomiast utworzony plac posłużył do musztry wojska.

Pod koniec XIX wieku na reliktach klasztoru wzniesiono budynek Hali Targowej zmodernizowany w latach 2001-2005.

W części piwnicy Hali Targowej utworzono skansen archeologiczny, który swoim zasięgiem objął relikty prezbiterium i część nawy odkrytego kościoła, został on wzbogacony opisem znalezisk oraz kolekcją zabytków ruchomych, pozyskanych w trakcie badań.

autor: Maciej Szyszka
źr: Archeologia Żywa 2006-04-27