Archeologia na Litwie

Lokalizacja Litwy na pograniczu pomiędzy Wschodem a Zachodem Europy
sprzyja pomyślnej współpracy naukowców z różnych regionów.

W 1998 roku archeologia litewska po raz pierwszy została zaprezentowana na Festynie Archeologicznym w Biskupinie. Liczna ekipa muzealników, naukowców, rzemieślników, miłośników świeżo powstającej na Litwie archeologii doświadczalnej pokazała odtworzone starożytne rzemiosła – złotnictwo, kowalstwo, garncarstwo, bursztyniarstwo, rogownictwo, obróbkę łyka i kory brzozowej. Oprócz tego zorganizowano niedużą wystawę zabytków z wczesnośredniowiecznego warsztatu rogownika, odkrytego na podgrodziu w Kiernowie – prastarej stolicy Litwy. Dzień Litewski w Biskupinie cieszył się wielkim powodzeniem, odbył się pod osobistym patronatem ambasadora Litwy w Polsce oraz wiceministra kultury Litwy. Litewskie towarzystwo archeologiczne, w specjalnym wydaniu w języku angielskim, zaprezentowało dorobek archeologii litewskiej oraz zorganizowało przyjazd do Biskupina licznej delegacji archeologów. Sukces pierwszej wizyty miał szeroki odgłos na Litwie, i – co najważniejsze – już w następnym roku w Kiernowie i Trokach odbyły się pierwsze na Litwie festyny archeologiczne. Biskupin stał się ojcem chrzestnym tych teraz już tradycyjnych festynów, cieszących się wielkim powodzeniem i znanych na skalę europejską. Od tej pory archeolodzy-eksperymentatorzy corocznie biorą udział w festynach w Biskupinie, a w 2002 roku z inicjatywy uczestników pierwszych festynów został założony klub archeologii eksperymentalnej „Pajauta”. Od 2004 roku klub ten, podobnie jak rezerwat archeologiczny Biskupin, należy do międzynarodowego stowarzyszenia EXARC (European Exchange on Archaeological Research and Communication). W okresie po odzyskaniu przez Litwę niepodległości kardynalnie zmienił się charakter badań archeologicznych, powstały nowe ośrodki naukowo-badawcze. Prawie wszystkie badania są prowadzone w celach ratowniczych – jest to archeologia związana z szybką rozbudową miast, rekonstrukcją autostrad. Także w ramach prowadzonych przez Ministerstwo Kultury projektów badań ratowniczych wykonuje się badania wykopaliskowe na stanowiskach archeologicznych, niszczonych przez leśne linie przeciwpożarowe, elektryczne, rurociągowe oraz siły przyrody. Właśnie w ramach tych badań ostatnio dokonano rewelacyjnych odkryć, Dotyczących nie tylko archeologii pradziejowej, ale i średniowiecznej. Najciekawsze zabytki z epoki kamienia odkryto w północnozachodniej Litwie. Są to nowe stanowiska schyłkowo-paleolityczne na terenie Kłajpedy (Zarda), w miejscowości Aukštumala w rejonie Šilute oraz w Altoniškes pod Kownem. Odkryto także kilka grobów neolitycznych z wyposażeniem, należących do kultury ceramiki sznurowej w miejscowościach Gyvakarai (rej. Kupiškis) oraz w Benaičiai nad Bałtykiem. Najciekawszym obiektem z epoki późnego brązu oraz wczesnego żelaza są dwa osiedla nawodne odkryte w 1999 roku na jeziorze Luokesa w okolicach Alanty we wschodniej Litwie. Są to pierwsze badania osady nawodnej na Litwie, które trwają już kilka lat. Sosnowe i brzozowe pale wbite pionowo w dno jeziora na odległości około 40 metrów od brzegu obejmowały przestrzeń 70x45 metrów, okrążoną dwoma pasami pali – umocnień obronnych. Centralna prostokątna platforma o wymiarach 30x35 m mogła pomieścić do 10 budynków mieszkalnych. Dokładnie widoczne są dwie zabudowy prostokątne o wymiarach 5x4 i 7x6 metrów. Na dnie jeziora na terenie osiedla znaleziono liczne wyroby z drewna, łyka, fragmenty siekierek kamiennych, ceramikę sztrychowaną, nieliczne wyroby z metalu. Badania są prowadzone we współpracy z archeologami z Wielkiej Brytanii i Szwajcarii. Do niedawna jedyną znaną formą osadnictwa we wschodniej Litwie były grodziska. Odkrycie nawodnych psiedli obronnych wskazuje na perspektywy dalszego rozwoju archeologii podwodnej w ramach ścisłej współpracy z polskimi archeologami z uniwersytetu w Toruniu. Ciekawe materiały odkryto w trakcie badań licznych cmentarzysk płaskich i kurhanów z pierwszej połowy II tysiąclecia naszej ery. Niemal całkowicie zostało przebadane jedno z największych grodzisk na Litwie w miejscowości Šeimyniškeliai pod Anykščiai. Przystąpiono tam do rekonstrukcji drewnianego grodu z XIII-XIV w. W Kiernowie, na terenie rezerwatu archeologicznego, badano nowo odkryte podgrodzie wczesnośredniowieczne oraz osady z okresu wpływów rzymskich, co znacznie rozszerzyło naszą wiedzę o tym unikatowym zespole obiektów archeologicznych wpisanym w 2004 roku na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO. Najbardziej interesujące odkrycia archeologiczne ostatnich lat dotyczą obiektów archeologii i historii. To przede wszystkim odkrycie grobów rodu Radziwiłłów w Dubinkach (Dubingiai), skarby monet odkryte na terenie Wilna oraz masowe groby żołnierzy armii Napoleona Bonapartego, wracającej z Rosji, odkryte na przedmieściach Wilna. Wieloletnie badania zamczyska w Dubinkach rozpoczęto w 2003 roku. Dubinki po raz pierwszy w źródłach pisanych pojawiają się po roku 1334. W XIV–XV w. był to wielkoksiążęcy drewniany zamek na olbrzymiej przybrzeżnej wyspie jeziora Asveja (Dubińskiego). W 1508 roku właścicielami Dubinek zostają Radziwiłłowie i w XVI – 1 poł. XVII w. jest to jedna z głównych rezydencji tej zamożnej książęcej rodziny. W 1620 roku Janusz Radziwiłł na miejscu starego kościoła z czasów wielkiego księcia Witolda, wzniósł nowy kościół ewangelicko–reformacki, w którego podziemiach chowano członków rodu Radziwiłłów. Już w 2004 roku, podczas badań kościoła zrujnowanego prawie całkowicie w XIX–XX w., w jego centralnej części natrafiono na szczątki ośmiu osób. Był to pochówek zbiorowy, wtórny, w jednym grobie, najprawdopodobniej w czasach Potopu. Analiza źródeł historycznych, ikonografia, dane antropologiczne wskazują na to, że odkryto uchronione przed najazdem moskiewskim groby członków rodu Radziwiłłów. Wśród 5 mężczyzn i 3 kobiet zidentyfikowano szczątki Mikołaja Radziwiłła Czarnego, żony Elżbiety z Szydłowieckich Radziwiłłowej i Jana VI Radziwiłła. Obszerne badania archeologiczne prowadzone na Starówce oraz przedmieściach Wilna także przyniosły nowe ciekawe odkrycia. Znaleziono kilka skarbów monet, m.in. jeden z największych skarbów znaleziono przy ulicy Mostowej (Tilto). Skarb ten składa się z 35 srebrnych i około 16000 miedzianych monet schowanych w 1702 roku, kiedy wojska szwedzkie zajęły Wilno. Na terenie Zamku Dolnego znaleziono skarb z pięciu odmiennych typów pierwszych monet litewskich bitych przez Jagiełłę i Witolda. Jesienią 2001 roku przy kopaniu trasy komunikacji podziemnych na terenie byłego pola wojennego natrafiono na masowe groby żołnierzy armii napoleońskiej. Przeprowadzono kompleksowe badania z udziałem archeologów, historyków, antropologów, konserwatorów z Litwy i Francji. W artyleryjskich rowach z XIX wieku pochowano ponad 2700 osób, w większości mężczyzn w wieku od 20 do 30 lat, ale także około 50 kobiet – markietanek. Według źródeł pisanych, w tym miejscu pochowano ponad 7000 osób. W przebadanych masowych grobach byli przedstawicieli różnych rodzajów wojsk, co najmniej 40 Polaków, zarówno szeregowi, jak i oficerowie oraz żołnierze z gwardii cesarza. Po badaniach antropologicznych, prowadzonych wspólnie z naukowcami z Marsylii, szczątki żołnierzy wielkiej armii Napoleona zostały uroczyście pochowane w Wilnie, na cmentarzu wojskowym na Antokolu. Archeologia litewska w ostatnim dziesięcioleciu nie tylko znacznie rozszerzyła chronologicznie krąg badanych obiektów. Podjęto rozmaitą działalność w dziedzinie rekonstrukcji oraz popularyzacji wiedzy o dalekiej przeszłości. Najnowsze badania stają się obiektem wielkiego zainteresowania wśród społeczeństwa.
ALEKSY ŁUCHTAN

źr:Gazeta Biskupińska, 2007