Biała Góra

(niem. Weissenberg) – wzgórze obok wsi o tej samej nazwie (wieś w powiecie sztumskim, w gminie Sztum)

Poniższe opracowanie zostało zamieszczone na forum za zgodą autora, pana Wojciecha Kunickiego.
Opracowanie zostało umieszczone na autorskiej stronie: http://www.zantyr.neostrada.pl

Zantyr - koniec tajemnic?!

Słowo wstępne:
Przynajmniej od XIX wieku naukowcy i historycy wiodą spór o współczesną lokalizację grodu Zantyr. Stawiano przeróżne hipotezy np., że Zantyr to wcześniejsza nazwa Malborka. Nikt jednak nie stworzył kompletnej teorii i nie poparł jej licznymi badaniami naukowymi w terenie.

Nadszedł czas, aby podsumować dostępną wiedzę i opracować spójną koncepcję. Teorię tę należy potwierdzić badaniami lub obalić tak, aby następne pokolenia historyków musiały szukać innego rozwiązania tej tajemnicy.

Założenia:

1. Zantyr to nie jest wcześniejsza nazwa Malborka

Nie ma map z okresu XIII wieku, ale na mapach późniejszych Malbork – Marienburg leży wyraźnie na północ od Zantyru (Mapa Suchodolca z lat 1700-1713 oraz mapa Hennenberga z 1576 r. - M. Haftka „Uwagi w sprawie wczesnośredniowiecznego osadnictwa północnej Pomezanii i kwestia lokalizacji Santyra”).
Został poza tym kościół w Zantyrze, o którym wzmiankuje się jeszcze w XV wieku. (M. Biskup „Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim 1454-1466.”)

2. Zantyr nie leżał na Wielkiej Żuławie

Obszar ten ulegał systematycznemu zalewaniu wodą, kształt wysp i wysepek zmieniał się nieustannie. Miejsce to nie jest obronne z natury i wg mapy grodzisk w Polsce według W. Antonowicza Z. Wartołowskiej z roku 1964 na Żuławach nie notuje się żadnego grodziska. (Henryk Łowmiański „Początki Polski”. Warszawa 1967)

Potwierdza to również mapa pogranicza pomorsko-pruskiego we wczesnym średniowieczu - M.Haftka „Uwagi w sprawie ......”.

3. Grodzisko „Bronki” w Węgrach koło Gościszewa to nie Zantyr

Gród ten funkcjonował do ok. 1170 roku a więc przestał istnieć przed przybyciem Krzyżaków do Pomezanii – na podstawie wyników badań archeologicznych przeprowadzonych przez Mieczysława Haftkę z Muzeum Zamkowego w Malborku w latach 1962-1968

4. Siatka hydrograficzna obecnie jest całkiem inna niż w XIII wieku

Uregulowanie biegu Nogatu nastąpiło poprzez liczne przekopy w okresie od XV do początków XX wieku. W XIII wieku Nogat był oddzielną rzeką a nie odnogą Wisły. Biegł swoim starorzeczem u podnóża wysoczyzny. Liwę nazywa się w niektórych źródłach Starym Nogatem Nie wyklucza się jednak istnienia połączenia tych rzek albo wspólnego rozlewiska w okolicach Białej Góry. (Wiesław. Długokęcki- „Zmiany koryta Wisły i Nogatu pod Białą Górą od XIII do pierwszej połowy XVI wieku......”). Kolejnym dowodem może być cytat z Dusburga: „Wybudował bowiem u zbiegu rzek, a mianowicie Wisły i Nogatu, zamek zwany Santyr.” (Rozdział 45 str.75 „Kronika Ziemi pruskiej” Toruń 2004.)

5. Zantyr leżał w okolicach dzisiejszej Białej Góry. Z tym założeniem zgadza się zdecydowana większość historyków.

Hipoteza I:
Zantyr biskupa Chrystiana i kościół znajdował się nie w Białej Górze,
ale na Białej Górze.

Pragnę udowodnić istnienie na tym wzgórzu 4-członowego grodziska-osady z istniejącym tam do 1466 roku kościołem.

Rozwinięcie hipotezy.
Nazwa wsi wzięła się od wzgórza a nie odwrotnie. Zantyr zbudowano na górze (auf, in an- w jęz. niemieckim) a później, kiedy nie było już grodu a istniała nazwa wsi zaczęto tłumaczyć, że Zantyr leżał w Białej Górze. (auf, in, an).
Zanim przejdę do argumentacji naukowej, pragnę przedstawić topografię interesującego nas terenu, która umożliwi lepsze zrozumienie hipotezy.

Plan topograficzny rejonu Białej Góry z siatką hydrograficzną z XIII wieku
1. Jar wschodni
2. Jar zachodni
3. Basteja
4. Palisada nr 1
5. Palisada nr 2
6. Palisada nr 3
7. Barbakan
8. Wjazd do członu „A”
9. Kopiec z krzyżem
10. Wał wschodni
11. Wał wschodni nr 2
12. Basteja u podnóża członu „A”
13. Człon „B”- majdan
14. Człon „C”- podgrodzie
15. Człon „D”- gród
16. Polska palisada
17. Wielka Kępa -umocnienia
18. Człon E – zespół katedralny
19. Człon F – miasto Zantyr

W jednolitym masywie wzgórza na przestrzeni kilkuset metrów znajdują się dwa zejścia z wysoczyzny na południe w kierunku podnóża góry. Jar wschodni jest to naturalne, użytkowane obecnie zejście, jako droga do Trzech Króli

Schodzi ona łagodnie zakrętami w dół. Natomiast jar zachodni jest nienaturalny.

W linii prostej wycięto kawałek wzgórza. Zakładam, że jest to dzieło rąk ludzkich i było to zejście z grodu nad Nogat. Był to więc punkt strategiczny w czasach wojny trzynastoletniej. Musiał w związku z tym być bardzo dobrze strzeżony. W odległości ok. 30 metrów na północ od krawędzi jaru znajduje się bardzo dobrze widoczna basteja o szerokości 5 metrów w koronie wału.

Przechodzi ona w kierunku zachodnim w pierwszą palisadę

Widoczny na zdjęciu uskok terenu biegnący aż do ogródków. 25 metrów na północ, na niżej położonym terenie odnajdujemy wyraźne ślady drugiej palisady

Po kolejnych 20 metrach widać trzecią palisadę

Całość tworzy tarasowo ułożony system potrójnych zabezpieczeń.

Na wschód od krawędzi zachodniego jaru teren podnosi się i na krawędzi wysoczyzny możemy zaobserwować basteję-barbakan

strzegącą zejścia nad Nogat oraz wjazdu do grodu. Za barbakanem znajduje się wyraźny wjazd do członu „A” z widocznymi obwałowaniami z prawej

i lewej strony

Człon „A” jest najlepiej umocnioną obecnie częścią grodziska a system wałów jest tu bardzo czytelny. Na wale północnym Niemcy w 1920 roku na pamiątkę wygranego plebiscytu usypali wielki kopiec i postawili tam pomnik w kształcie krzyża.

Od strony wschodniej mamy największy wał a brak ok. 25 metrów od strony kopca świadczy o tym, że ziemia z tego wału została użyta do jego usypania

Za wałem w odległości kilku metrów mamy naturalny stok wzgórza pełniący funkcję drugiego pasa umocnień

U podnóża członu „A” można dopatrzyć się 2-3 wałów mogących być bastejami lub palisadami

Na podstawie topografii tego wzgórza powstała pierwsza koncepcja o kościele otoczonym wałami. Przestudiowanie jednak opisów Zantyru biskupiego oraz to, że w czasie wojny trzynastoletniej broniło się tu przez trzy miesiące ok. 1000 Krzyżaków, spowodowało, że na tym wzgórzu zrobiło się za ciasno.

Poruszając się ok. 50 metrów na wschód odkryłem człon „B”

Jest to majdan o średnicy ok. 40-50 metrów otoczony z trzech stron wałami. Na dziedzińcu tego członu widać niewielkie gruzowisko pod ziemią. Może to być zarys fundamentów jakiegoś obiektu. Na placu znalazłem również niewielkie fragmenty czerwonej cegły.

Człony „A” i „B” stworzyły całość. Zastanawiająca jednak jest wysokość wału od strony wysoczyzny

skoro jest tam tak wysokie urwisko

Okazało się, że wzgórze dalej wznosi się w kierunku wschodnim a wał jest drogą biegnącą od bramy członu „A”. Okazało się również, że człon „B” tylko częściowo otoczony jest wałami i znajduje się poniżej członu „C”

Człon „C” jest dużym płaskowyżem mogącym śmiało zmieścić podgrodzie, które dalej na wschód przechodzi w duży kopiec grodu- człon „D”

Tu znajduje się najwyżej położona część tej okolicy na pięknem wzgórzu, które nazwałem członem „D” i jeżeli miał ktoś zbudować w średniowieczu gród lub ufortyfikowany kościół na pewno wybrałby to miejsce. Skarpa wysoczyzny jest w tym miejscu słabo zalesiona, drzewa pousychały. I to zapewne wzniesienie było nazywane w średniowieczu Białą Górą. Roztacza się stąd przepiękny widok na Liwę, Wisłę, Kwidzyn i Gniew. W tym miejscu znalazłem również skorupę średniowieczną na krawędzi skarpy.

Od tego wzniesienia w kierunku wschodnim teren łagodnie obniża się i można dopatrzeć się słabo zachowanych śladów po palisadzie analogicznych do części zachodniej całego kompleksu. Konsekwencją istnienia grodziska w tym miejscu było powstanie osady na krańcach zachodnim- Biała Góra, na krańcu wschodnim Mała Biała Góra, przy czym każda osada miała własny dostęp i przystań nad Nogatem.

Z ciekawszych miejsc w omawianej okolicy należy wymienić również:

Kamień będący częścią wału palisady w części północno-wschodniej z wyraźną zaprawą lub porostami na swojej powierzchni

Głaz narzutowy u podnóża członu „A”

Dziwny kamień w kształcie cegły-bloku

Znając już mniej więcej topografię tego terenu chciałbym przedstawić argumentację świadczącą o słuszności mojej hipotezy.

Argumenty:
Opisy za M. Biskup „Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim”. Autor Korzystał z pracy niemieckiego badacza A. Semrau, który cytuje datowane listy dowódców walczących wojsk do swoich przełożonych.

-Z opisu działań wojennych z 1466 r. wynika, że kościół Zantyr był położony w południowej części wsi na prawym brzegu Nogatu niedaleko jego wylotu z Wisły:,

-kościół został umocniony przez Krzyżków pod koniec maja 1466r. i otoczony bastejami oraz palisadą sięgającą aż!!! do brzegu rzeki, stanowiąc zagrożenie dla swobody żeglugi wiślanej

- akcja przeciw Zantyrowi podejmowana była przez załogę malborską, która nadaremnie od 4 do 10 sierpnia 1466 szturmowała palisady!!! (liczba mnoga) zbudowane aż!!! do Wisły oraz walczyła z łodziami na Nogacie (w związku z tym łodzie Krzyżaków musiały mieć port-przystań na Nogacie) (Obrona drogi ewentualnej pomocy z Kwidzyna, do którego przebiły się we wrześniu wojska broniące Zantyru.)

- mimo prób przeciwdziałania załogi malborskiej, która zbudowała basteję na Wielkich Żuławach naprzeciwko Zantyru, kościół został przez Krzyżaków umocniony... W/w tekst dotyczy Wielkiej Kępy (Martwej Łachy) na terenie której obecnie można odnaleźć ślady licznych fortyfikacji (zdj.26, 27, 2. Przypuszczam również, że w XIII wieku była to wyspa wzmiankowana jako Wyspa Zantyrska.

- połączone oddziały... obległy 10 IX Zantyr... zapoczątkowując regularne oblężenie. Regularne oblężenie należy rozumieć, że Zantyr był od strony lądu odcięty od posiłków.Zmusiło mnie to do podszukiwań polskich umocnień i ok. 300 metrów na wschód od członu „D”, na stoku sąsiedniego wzniesienia odkryłem ślady po podwójnej palisadzie (zdj.25).

-wg Dewitza (za M. Haftka) z 1752 r. na strzał ze strzelby (500-600 metrów) na wschód od karczmy, którą lokalizuje się w centrum wsi leżał niegdyś Malbork (czytaj Zantyr) w miejscu zwanym KIRCHHOF i w pobliskim lesie zachowały się wały ziemne.

KIRCH(e) w języku niemieckim oznacza kościół
HOF- podwórze, dziedziniec

Zakładając zmianę w przepisywaniu i tradycji lokalnej litery H na F

mamy:
HOH – hoch wysoki, hohe wysokość, wzniesienie

- w trakcie II wojny światowej ani w1939 ani w 1945 nie toczyły się ciężkie walki o Białą Górę, znajdowały się tam tylko punkty obserwacyjne, które można odnaleźć jako zarośnięte małe dołki bez okopów i stanowisk ogniowych (na podstawie wywiadu środowiskowego z mieszkańcami wsi - pan Franke.)

Hipoteza II:
Zantyr biskupi i Zantyr książęcy leżały obok siebie na Białej Górze
Człon A + B = Zantyr biskupi
Człon C + D = Zantyr książęcy

Chociaż tak naprawdę funkcję każdego członu mogą tylko potwierdzić badania geofizyczne i wykopaliska.

Błędne założenia:

Wielu naukowców opowiada się za oddzieleniem Zantyru jako grodu księcia Świętopełka (rozebrany ok.1280 r. przez Krzyżaków i przeniesiony do Malborka- Piotr Dusburg „Kronika ziemi pruskiej.”) od Zantyru – ośrodka misyjnego biskupa Chrystiana - (kościół zniszczony dopiero w roku 1466 – M. Biskup „Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim 1454-1466”.) Właśnie ta dwoistość ośrodka sprawiła, że w historii pojawiły się czasami sprzeczne ze sobą opisy położenia Zantyru i jest to chyba jednak założenie błędne.

W poszukiwaniach Zantyru popełniono wiele błędów i złych założeń:

1. Biała Górę traktowano jako nazwę wsi a nie góry.

2. Zakładano, że resztki Zantyru zostały zniszczone przy budowie śluzy.

(Podobny błąd popełniono w Płocku gdzie przez lata nie prowadzono wykopalisk, ponieważ sądzono, że wszystko zostało zniszczone w momencie podmycia części wzgórza przez Wisłę.)

3. Szukano Zantyru na północ od wsi Biała Góra
(Sam zaczynałem tak pracę topograficzną w terenie.)

4. Traktowano wzmiankowany w 1466 roku kościół w Zantyrze jako katedrę powstałą w XIII wieku.

5. Z powodu zbudowania kopca przez Niemców odrzucono możliwość wcześniejszego zasiedlenia wzgórza a czytelne wały łączono z pracami ziemnymi w 1920 roku.

(...)
Zantyr biskupi, kiedy pojawił się na kartach historii w 1240 roku, faktycznie był już zniszczony i nie znajdujemy późniejszych wzmianek o jego odbudowie.

Udokumentowane mamy natomiast tylko ok. 40 lat historii Zantyru (1240-1280).

W 1752 r Dewitz pisał na podstawie tradycji lokalnej, że w miejscu zwanym KIRCHHOF (czyli w miejscu kościoła)....... leżał kiedyś Malbork (czytaj Zantyr –książęcy rozebrany przez Krzyżaków 1280 r.).

Skąd więc wziął się kościół na miejscu rozebranego Zantyru

Ks. Jan Wiśniewski „ Kościoły i kaplice na terenie byłej diecezji pomezańskiej 1243-1821.”
Czytamy tam, że na terenie wójtowstwa sztumskiego w komornictwie malborskim:

- wg Artura Semrau istniało 14 parafii w średniowieczu

- Gertrud i Hans Mortensen i Reinhard Wenskus naliczyli się 24 miejsca kultu w tym parafię Biała Góra z Zantyrem

-wg autora razem 36 miejsc kultu w wójtostwie a na Żuławach Wielkich było największe zagęszczenie parafii, przeważnie jednowioskowych, i było ich 41.

Zapraszam do Internetu i proszę wpisać w wyszukiwarce: kościółki żuławskie.

Zobaczycie państwo tam przepiękne zdjęcia autorstwa Tomasza Plucińskiego w/w kościołów oraz ich daty budowy.

Okazało się, że duża większość kościołów które dotrwały do dzisiaj powstało w XIV wieku, kiedy skończył się podbój Prus a były toczone walki z Litwinami i Polakami. Kościoły były także obok funkcji religijnej, miejscami schronienia i obrony przed najazdami pogan.

Wymienię tu tylko miejscowości z istniejącymi kościołami XIV-wiecznymi, które udało mi się zidentyfikować: Fiszewo, Lisewo-1316, Boręty, Marynowy, Kmiecin-1344,Ostaszewo, Lubiszewo, Lichnowy-1350, Cedry Wielkie, Trutnowy, Orłowo, Wocławy oraz: Kończewice, Jeziernik, Krzyżanowo, Mątowy Wielkie, Miłoradz, Niedźwiedzica, Nowy Staw, Tuja, Wocławy, Świerki-1321, Myszewo 1330.

Dlaczego więc parafia jednowioskowa Zantyr czy Biała Góra nie miała postawić sobie kościoła z cegły na miejscu rozebranego wcześniej grodu np. ok. roku 1350 – 70 lat po rozebraniu Zantyru, skoro wszystkie wsie miały takie kościoły? Natomiast relacje z wojny trzynastoletniej mówią o obronie kościoła a nie katedry, klasztoru itp. I nie ma znaczenia w którym członie grodu znajdował się ten kościół, chociaż najbardziej umocnionym punktem z zachowanymi wałami jest człon „A” i "B".

Hipoteza III

Człon F – Zantyr miasto
Człon E – zespół katedralny
Człon D + C – gród
Człon A + B – kościół XIV-wieczny z kompleksem wałów i palisad z okresu wojny trzynastoletniej

Ostatnia moja wizyta miała miejsce w Zantyrze 17.12.2006 r. Polecam wizytę w terenie o tej porze roku. Wegetacja roślin ustała, liście poopadały a widoczność wzrosła do kilkuset metrów. Teraz można zobaczyć cały ogrom kompleksu wymienionych członów.

Na krańcach wschodnich wzgórza – człon E istnieje nienaturalnie płaski teren otoczony z trzech stron wysoką skarpą i łączący się tylko od południa z członem D. Między tymi członami istnieje duża kotlina ( człon F-miasto ) zamknięta widocznym od strony północno-zachodniej małym wałem – groblą.

Przez środek członu F i C widać biegnący wał będący pozostałością po XV-wiecznej palisadzie. Nie zamieszczam żadnych zdjęć członu E i F, ponieważ nic nie zastąpi wizyty w terenie. Zdjęcie nie jest w stanie okazać olbrzymiego obszaru zajmowanego przez Zantyr.

W dokumencie z 11.04.1240 cytowanym w hipotezie II: „...wymienione zostały szczegółowo kościół biskupi, miasto i gród Sanctir”.
Właśnie ta bliskość tych trzech „Zantyrów” była według mnie przyczyną zniszczenia ich przez Krzyżaków ok. 1236-1239 roku, którzy chcieli zniszczyć gród i miasto Świętopełka, aby opanować tereny między Kwidzynem a Elblągiem i móc w przyszłości na wschód od Wisły stworzyć państwo zakonne. Wątpię, aby zniszczyli Zantyr Biskupi chcąc pozbyć się konkurencji (biskupa Chrystiana) i narazili się z tego powodu papieżowi. Po prostu nie dało się zniszczyć Zantyru, nie niszcząc katedry.

Mam nadzieję, że po badaniach sondażowych przeprowadzonych przy współpracy z Muzeum Zamkowym w Malborku na wiosnę 2007 roku będę mógł przedstawić naukowe dowody popierające moje hipotezy.

Pragnę podziękować wszystkim pasjonatom poszukiwań Zantyru, którzy kontaktowali się ze mną i trzymają kciuki za dalsze badania. Szkoda tylko, że najmniej zainteresowaną sprawdzeniem hipotez grupą wydają się być naukowcy historycy i archeolodzy. Sądzę, że to się w tym roku zmieni.

Jedyny ślad za inną lokalizacją Zantyru jest mapa Suchodolca z lat 1700-1703, która wskazuje na północ od Weissenberg w połowie drogi do Bronken.

Autor na szczęście tworzył mapę ponad 400 lat po przeniesieniu Zantyru do Malborka i jakby skorzystał chociaż z mapy Hennenberga nie popełniłby tego błędu.

Miejscem wskazanym przez mapę może być półwysep zwany obecnie Żydzią Górą

Półwysep był opływany w XIII wieku z trzech stron przez Nogat. Jest to bardzo ciekawe miejsce na drodze między Białą Górą a Malborkiem i ze względu na swój obronny charakter na pewno znajdują się tam ślady wcześniejszego osadnictwa. Mogło tu znajdować się wcześniejsze grodzisko – strażnica (pomorskie, pruskie) a może Zantyr biskupi??? Na końcu zachodnim półwyspu pas zieleni wytycza zarys grodu a w kierunku północno-wschodnim znajduje się ok.250 metrów przestrzeni dla podgrodzia. U początku półwyspu, przy krawędzi wysoczyzny znajduje się obniżenie terenu prawie do poziomu pól. Z tego miejsca teren podnosi się w obydwu kierunkach. Sugerowałoby to, że mógł być tam kiedyś przekop i półwysep był wyspą odgrodzoną od lądu np. drewnianym mostem. Niestety cały teren jest bardzo płaski, ponieważ jak przypuszczam w trakcie budowy wałów przeciwpowodziowych brano stąd ziemię. Możliwe, że z tego powodu zniszczeniu uległy ślady osadnictwa na Żydziej Górze. Wiosną 2006 roku u podnóża półwyspu znalazłem małą żelazną siekierkę, którą przekazałem do muzeum.

Wyniki mojej pracy przedstawiłem 13.09.2006 roku na wykładzie dla pracowników Muzeum Zamkowego w Malborku. Zapewniam, że nie poprzestanę tylko na wykładach, ale zamierzam także sprawdzić moje hipotezy w terenie poprzez wykopaliska.

Liczę na współpracę Muzeum Zamkowego w Malborku w organizacji badań sondażowych.

Z wyrazami szacunku
Wojciech Kunicki

BIBLIOGRAFIA:

1. Biskup M. „Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim 1454-1466”, Warszawa1967.

2. Długokęcki W. „Zmiany koryta Wisły i Nogatu pod Białą Górą od połowy XIII do pierwszej połowy XVI w. Przyczynek do historii żeglugi wiślanej.” Rocznik Gdański, 1. LIII z.2, 1993.

3. Gąsowski J. „Kultura pradziejowa na ziemiach polskich. Zarys.” PWN Warszawa1985 s.302-303.

4. Haftka M. „Uwagi w sprawie wczesnośredniowiecznego osadnictwa północnej Pomezanii i kwestia lokalizacji Santyra”. Pomorania Antiqua tom IV.

5. „Heimat zwischen Weichsel, Nogat und Sorge”, Selbstverlag Heimatkreis Stuhm 1982.

6. Łowmiański H. „Początki Polski“ Warszawa 1967.

7. Piotr z Dusburga „Kronika ziemi pruskiej“ w tłumaczeniu Sławomira Wyszomirskiego, Toruń 2005.

8. Pollakówna M. „Zantyr” Komunikaty Mazursko-Warmińskie nr 4, 1967.

9. Powierski J. „Na marginesie najnowszych badań nad problemem misji cysterskiej w Prusach i kwestią Santyra” Komunikaty Mazursko-Warmińskie nr 2, 1968.

10. ks.Wiśniewski J. „Kościoły i kaplice na terenie byłej diecezji pomezańskiej 1243-1821.”.