Mołoczki

wieś w powiecie bielskim, w gminie Boćki

Grodzisko wczesnośredniowieczne zwane „Łysą Górą”

Starożytności z Mołoczków

Badania ratownicze przeprowadzone na terenie stanowiska archeologicznego Mołoczki,
st. 1 („grodzisko") i st. 2 (osada), gmina Boćki
We wrześniu 1997 r. przeprowadzono badania wykopaliskowe na terenie kompleksu stanowisk archeologicznych znajdujących się w pobliżu miejscowości Mołoczki, woj. białostockie.
Badania finansowane były przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, a także z funduszy Komitetu Badań Naukowych, w ramach realizacji grantu naukowego „Polska doby zjazdu gnieźnieńskiego" — Podlasie. Program ten obejmuje prace o charakterze interdyscyplinarnym, w którym oprócz archeologów biorą udział paleobotanicy, dendrolodzy i archeozoolodzy. W skali ogólnopolskiej głównym jego założeniem jest określenie chronologii obiektów archeologicznych, które już w przeszłości były przedmiotem zainteresowań archeologów. Część z nich, takie jak Ostrów Lednicki, Gniezno, Wawel, Wiślica badane były przed 1966 r. w ramach tzw. badań milenijnych. Ponowne zainteresowanie się niektórymi aspektami tych wykopalisk może przynieść dosyć poważne zmiany w naszej wiedzy dotyczącej rozwoju państwowości polskiej, granic państwa pierwszych Piastów oraz państw z nim sąsiadujących, a także chronologii grodów z nimi związanych. Szczególnie te dwa ostatnie aspekty są ważne z punktu widzenia dziejów Podlasia. Kraina ta. znajdująca się na pograniczu kultury wschodnio- i zachodniosłowiańskiej po raz pierwszy wzbudziła zainteresowanie archeologów na początku lat 20tych XX w. Działali tutaj wówczas archeolodzy Zygmunt Szmit i Roman Jakimowicz. Po wojnie (od 1959 r.) istniała na terenie Podlasia bardzo prężna Ekspedycja Jaćwieska, zaś od 1985 r. Podlaska Ekspedycja Archeologiczna Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk. Niezależnie od tych organizacji od 1956 r. w Muzeum Okręgowym w Białymstoku istnieje oddział archeologii, zaś przy Wojewódzkim Konserwatorze Zabytków działa Konserwator Archeologiczny.
Badania na terenie stanowiska archeologicznego w Mołoczkach przeprowadziła Podlaska Ekspedycja Archeologiczna kierowana przez Dariusza Krasnodębskiego. W pracach Ekspedycji, oprócz naukowców z Polskiej Akademii Nauk, uczestniczyli archeolodzy z: Instytutu Historii Akademii Nauk Białorusi, Uniwersytetu im. Janki Kupały w Grodnie oraz z Górnodniestrzańskiej Ekspedycji Archeologicznej ze Lwowa.
Stanowiska archeologiczne oznaczone numerami 1 („grodzisko") i 2 (osada) znajdują się ok. 1,5 km na północ od miejscowości Mołoczki, ok. 200 m na zachód od drogi wiodącej z Mołoczek do Pawlinowa. Położone są one na niewielkiej „wyspie" pośród dochodzących w tej okolicy do 2 km szerokości podmokłych łąk związanych z rozlewiskami rzeki Nurzec. Obecny „kanał Nurca" przepływa w odległości ok. 300400 m na północ od stanowisk. Obiekt oznaczony numerem 1 uznawany był dotychczas za „grodzisko", zaś stanowisko 2 zostało odkryte w trakcie badań powierzchniowych wiosną br.
„Grodzisko" usytuowane jest pośrodku widocznego pośród otaczających go łąk wzniesienia. Składa się ono z pierścieniowego walu o wysokości ok. 3 m i średnicy zewnętrznej ok. 35 m., do którego od strony zachodniej przylega mniejszy pierścień wału o wysokości ok. 2 m i średnicy ok. 12 m. Pośrodku większego walu widoczny jest niewielki pagórek (lub też może raczej właściwsze byłoby stwierdzenie, że od wewnętrznej strony wału widoczny jest rodzaj rowu, podmokłego i porośniętego roślinnością wodnolubną). Pagórek ten łączy się z wałem od strony zachodniej.
Badania na terenie „grodziska" miały charakter ratowniczy. Pracami objęto obszar znajdujący się w centralnej części „grodziska", zniszczony przez lisie nory i (jak się dowiedziano od mieszkańców wsi Mołoczki) poszukujących skarbów ludzi. Łączny obszar objęty zniszczeniami wynosił ok. 3040 m2 W związku z dużym obszarem zniszczeń, zdecydowano się otworzyć wykop o powierzchni 100 m2, który objął swoim zasięgiem cały zniszczony obszar.
W trakcie badań prowadzonych w dniach 5 września — 10 października 1997 r. wyróżniono ok. 120 warstw, znaleziono 99 fragmentów ceramiki, kilkanaście żużli żelaznych, 6 zabytków krzemiennych, 1 osełkę kamienną. Pobrano także próby ziemi w celu wykonania analiz paleobotanicznych, a także próby węgla drzewnego. Pomogą one odpowiedzieć na pytanie, jakie rośliny rosły w okresie użytkowania stanowiska.
Po zdjęciu warstwy humusu (ślady na powierzchni wskazywały, że całkiem niedawno na obiekcie podejmowane były próby orki) w jego środkowej części (w okolicy zniszczeń) pojawił się strop piaszczystego calca, zaś u podnóża wnętrza wału (w rowie) ukazał się rodzaj bruku zbudowanego z luźno ułożonych kamieni polnych. Kamienie te tworzyły otwarty od strony zachodniej niejednorodny pierścień, bardziej zwarty od strony południowej, od strony północnej i wschodniej zaś składający się z luźno rozrzuconych nieregularnych skupisk. Największe ich nagromadzenie miało miejsce w południowozachodnim narożniku wykopu, od południowej strony „wejścia" (od zachodu nie było rowu wewnętrznego). Kamienie znajdowały się bądź w warstwie ciemnoszarobrązowej, torfiastej ziemi, bądź też leżały bezpośrednio na piaszczystym calcu. W narożniku południowozachodnim. który wchodził najdalej w wal ..grodzislca" znaleziono fragmenty spalonych belek. Podobna spalenizna, jednak nie siadająca się z tak dużych fragmentów wystąpiła pod i obok kamieni na terenie całego obiektu. Pomiędzy kamieniami i w warstwie humusu znaleziono kilkanaście fragmentów ceramiki późnośredniowiecznej i nowożytnej. Pod kamieniami w poludniowozachodnim narożniku wykopu znaleziono prawie całe naczynie wczesnośredniowieczne datowane wstępnie na X wiek.
Przeprowadzone w 1997 roku badania wykopaliskowe pozostawiają nadal otwarte pytanie co do funkcji tego obiektu. Wszystko wskazuje na to, że nie był to obiekt o charakterze militarnym. Nie znaleziono na nim żadnych przedmiotów związanych z uzbrojeniem i pracami codziennymi (prawie zupełnie brak ceramiki, nie licząc całego naczynia). Niewielkie rozmiary wnętrza obiektu (ok. 10 m średnicy wewnątrz wału) wydają się wykluczać funkcję refugialną. Kamienie znalezione u podnóża wnętrza wału nie wydają się pochodzić z korony walu (ich układ na dnie „rowu" jest intencjonalny), zaś pozostawione w centrum naturalne wzniesienie nie ułatwiałoby ewentualnej obrony (nota bene brak jest tam śladów jakichkolwiek konstrukcji). Istnieje co prawda możliwość, że obiekt ten stanowi pozostałość niedokończonej konstrukcji obronnej (kamieni nie zdążono ułożyć na licu wału, zaś spalone drewno pochodzi ze zniszczonej ledwo co rozpoczętej budowy palisady), jednakże badający to stanowisko przychylają się do hipotezy o kultowym przeznaczeniu tego miejsca. Podobne obiekty znane są zarówno z terenów dzisiejszej Białorusi, jak i Ukrainy (patrz. W.Szmaański ..Wyzynne sanktuarium nad Zbruczem — fakty a inte?retacjeActa Archaelogica Carpathica, t. XXXIII, 19951996, s. 219246; opis stanowiska Werchowlany w: Archeologia i Numizmatyka Białorusi, Mińsk 1993, s. 124).
Pozostałości osady przygrodowej z materiałem z XI w. i odkrytymi obiektami związanymi z istniejącym w tym miejscu warsztatem tkackim sugerują istnienie na tej niewelkiej wyspie pośród bagien wczesnośredniowiecznego kompleksu osadniczego. W związku z izolowanym charakterem tego miejsca dodatkowej wagi nabierają informacje uzyskane od miejscowej ludności, o istnieniu w tej okolicy kurhanów (w lesie, ok. 200400 m od grodziska i osady). Na zakończenie warto jeszcze wspomnieć o fakcie, że zarówno „grodzisko" jak i osada oraz teren „wyspy" położony na zachód od grodziska (nie było na nim osady wczesnośredniowiecznej), założone zostały w miejscu wcześniejszego wczesnobrązowego osadnictwa, potwierdzonego nielicznymi znaleziskami ceramiki i zabytków krzemiennych.
Osada oznaczona numerem 2 znajdowała się w odległości ok. 50 m na wschód od grodziska, oddzielona od niego niewielkim podmokłym zagłębieniem (obecnie jest tu rów melioracyjny). W trakcie badań powierzchniowych przeprowadzonych wiosną i latem br. zlokalizowano na jej powierzchni kilka zaciemnień z przepalonymi kamieniami i ceramiką wczcsnośredniowieczną. Do badań wytypowano jedno z nich, znajdujące się w południowowschodniej części stanowiska.
Po zdjęciu warstwy ornej ukazały się zarysy 7 obiektów, z których najciekawszym była „wannowata" jama o wymiarach ok. 3 X 4 m, w której oprócz ponad 600 fragmentów ceramiki znaleziono 2 przęśliki gliniane, fragment obciążnika tkackiego i brązową obrączkę. Pozostałe jamy miały mniejsze wymiary i nie zawierały tak dużej ilości materiału.
Reasumując, kompleks stanowisk w Mołoczkach stanowi bardzo interesujący obiekt z wczesnego średniowiecza. Jego istnienie związane jest zapewne z przebiegającym wzdłuż Bugu szlakiem handlowym prowadzącym z zachodu na wschód. Głównym ośrodkiem handlowym był wówczas Drohiczyn, wokół którego powstawały mniejsze ośrodki zajmujące się dostarczaniem różnorakich produktów. Moloczki, podobnie jak grodzisko w Klukowiczach (gm. Nurzec Stacja) oraz w Haćkach (gm. Bielsk Podlaski) użytkowane były w tym samym czasie chronologicznym. Wydaje się więc, że związane są one z jakąś grupą plemienną, która idąc wzdłuż rzek będących dopływami Bugu (a następnie Narwi) przemieszczała się w kierunku północnym w poszukiwaniu dogodniejszych miejsc do osiedlenia. Dokładna analiza materiałów zabytkowych pochodzących ze wszystkich znanych z terenu Podlasia grodzisk (w najbliższej okolicy znajdują się jeszcze grodziska w Paszkowszczyźnie, Zbuczu, Grodzisku, Rogawce, Krasnej Wsi, Bielsku Podlaskim i Bobrówce, a także kilkanaście znanych archeologom ale niestety nie przebadanych osiedli otwartych) pomoże nam odpowiedzieć na pytanie co do przebiegu tej wędrówki i charakteru osadnictwa wczesnośredniowiecznego tego terenu.
źr: Ukraińskie Pismo Podlasia "Nad Buhom i Narwoju" №6(34) 1997
autor:Dariusz KRASNODĘBSKI