Dubno

artykuł z Pradzieje.pl
W szczerym polu archeolodzy odkryli dwór Sapiehów
PAP - Nauka w Polsce
Po wielu latach poszukiwań archeologom udało się zlokalizować miejsce gdzie około 400 lat temu stała rezydencja oraz folwark Sapiehów - magnackiego rodu.
"W trakcie jednej z prospekcji terenowych uwagę badaczy zwróciły trzy kępy zarośli wśród pól uprawnych wsi Dubno, gm. Boćki (woj. podlaskie). W zaroślach tych znajdowały się porośnięte trawą skupiska dużych kamieni noszących ślady zaprawy wapiennej a na okolicznych polach duża ilość ułamków nowożytnych naczyń glinianych, kafli i fragmentów cegieł" - mówi mgr Halina Karwowska, archeolog z Muzeum Podlaskiego w Białymstoku. Efektem badań archeologiczno-architektonicznych prowadzonych w latach 2006-2007 jest odkrycie reliktów pozostałości dworu i folwarku. Według wstępnych ustaleń można je datować na XVI-XVIII w.
Po zdjęciu warstwy ziemi oczom badaczy ukazały się masywne fundamenty o szerokości 1,2m - 1,3m, zagłębione w grunt na około 3m wzniesione z cegły palcówki i kamieni, spajanych zaprawą wapienną. "To na nich opierała się cała konstrukcja kamienicy. Imponujące są także rozmiary budynku 24m x 16m, co daje 384 m2 w jednym poziomie użytkowym" - opisuje archeolog.
"Według stanu z poł. XVII w. kamienica była podpiwniczonym, piętrowym budynkiem z poddaszem, pokrytym gontem. Na całą kubaturę budynku składało się wiele pomieszczeń, w tym m.in. 2 sienie +wyłożone kwadratową cegłą+, sala stołowa, izby mieszkalne - w tym jedna dla +białogłowy+, skarbiec. Na poddaszu, określanym jako drugie piętro znajdowała się izba, której wyposażenie stanowiła wielka okuta skrzynia do przechowywania ziół i szafka na wódki. Na środku zawieszono drążek +do wieszania szat+. Budynek od strony wschodniej był podpiwniczony. Zapewne zbudowano go w drugiej połowie XVI w." - mówi Halina Karwowska.
Najbardziej zaskakujący dla archeologów był stan zachowania ceglanej posadzki w sieni na parterze. "Posadzka zachowała się w dobrym stanie. To duże masywne fundamenty ścian zewnętrznych, utrudniające prace polowe uchroniły ją przed zniszczeniem" - wyjaśnia.
Oprócz reliktów zabudowy archeolodzy odkryli także ponad 13 tyś. okazów ruchomego materiału zabytkowego - fragm. ceramiki naczyniowej, kafli, szkła oraz zabytki metalowe.
Obecny stan wiedzy nie pozwala łączyć murowanej kamienicy, której relikty odsłonięto w trakcie prac badawczych z postacią pierwszego wojewody podlaskiego Iwana Sapiehy, chociaż jak mówi Karwowska "samo założenie w jego czasach już istniało i z pewnością przebywał w nim niejednokrotnie. Opisywany budynek, to przecież tylko fragment rezydencji. Inwentarze z II poł. XVII w. wymieniają oprócz niej jeszcze m.in.: karczmę, kamienicę murowaną +mniejszą+, drewnianą kaplicę, drewniany dom wielki krzyżowy, dom kuchenny, stajnie, kuźnię, łaźnię, browar, słodownię, wozownię, dom urzędniczy, ogród włoski, sad oraz lamus".
"Jest jeszcze sporo do odkrycia. Przyszłe sezony badawcze zapowiadają się więc bardzo pracowicie" - mówi archeolog.
Pierwszym właścicielem dóbr w Dubnie był Lenart Kosiński, który w 1512 roku zamienił je z Iwanem (Janem) Sapiehą (ok. 1450-1517) - pierwszym wojewodą podlaskim. Sapieha został mianowany na to stanowisko dekretem króla Zygmunta Starego w roku 1513.
"Według tradycji rodzinnej, do której przychylają się niektórzy historycy zmarł w swojej rezydencji w Dubnie i tam miało być pierwsze miejsce jego tymczasowego spoczynku. Można domyślać się, że Dubno, jako centrum dóbr ukształtowanych jeszcze w XV stuleciu miało dwór już w czasie, gdy władał nim L. Kosiński. Zapewne Sapieha wykorzystał ten zapewne jeszcze drewniany dwór wraz z zabudową towarzyszącą. Może też rozbudował go" - zastanawia się Karwowska.
Dubno było siedzibą rodu Sapiehów (gałęzi zwanej kodeńską) do połowy XVII w. Następnie posiadali je lub zarządzali nim m. in.: Aleksander Hilary Pałubiński, Szczęsny Zygmunt Parys, Józef Adam Parys, Wojciech Wessel, Józef Franciszek Sapieha a następnie jego żona Krystyna z Branickich (siostra Jana Klemensa Branickiego), Joahim Karol Potocki, Franciszek Piotr Potocki, Jan Alojzy Potocki. Ostatnim dzierżawcą dóbr był Henryk Rogowski, który w 1900 roku zbył je na rzecz spółki chłopskiej. Zabudowa, choć w ruinie przetrwała zapewne do I wojny światowej.
Badania w Dubnie realizowane były w ramach projektu współfinansowanego ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach programu Sąsiedztwa Polska-Białoruś - Ukraina Interreg IIIA/TACIS CBC oraz z budżetu państwa. Prowadzili je archeolodzy z Muzeum Podlaskiego w Białymstoku i Instytutu Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego we współpracy z archeologami z Grodzieńskiego Państwowego Uniwersytetu im. Janki Kupały oraz Grodzieńskiego Państwowego Muzeum Historyczno-Archeologicznego.
PAP - Nauka w Polsce
tot/bsz
http://www.naukapolska.pap.pl
{mos_sb_discuss:7}

===============================

podziękowania dla Jerzego Sikory za udostępnienie materiałów graficznych oraz treści z jego autorskiej strony: http://gunthera.wordpress.com

W latach 2006 i 2007 przeprowadzono badania archeologiczne w obrębie trzech niewielkich wyniesień, położonych około 2 km na północny - zachód od miejscowości Dubno (na Podlasiu). Badaniami kierowali A. Andrzejewski z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego oraz H. Karwowska z Muzeum Podlaskiego w Białymstoku. Projekt miał charakter międzynarodowy - współpracowali w nim archeolodzy z Grodzieńskiego Państwowego Uniwersytetu im. Janki Kupały i Grodzieńskiego Państwowego Historyczno - Archeologicznego Muzeum. Całość współfinansowano z środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego.
Po pierwszym sezonie badań, A. Andrzejewski zaproponował mi wykonanie rysunkowej rekonstrukcji bryły obiektu. Niestety niepełny stan rozpoznania sugerował, że był to budynek na rzucie litery “L”, którego bryłę nie było łatwo sobie wyobrazić. Zdecydowaliśmy więc, by problem rekonstrukcji odłożyć, na później. W sezonie badawczym 2007, udało się odsłonić budynek dworski na tyle, by móc zrekonstruować pełen plan założenia. Plan dość standardowy, dobrze mieszczący się w realiach budownictwa dworskiego epoki, nawiązujący do innych realizacji barokowych.

Okazało się, że budynek wzniesiono na rzucie prostokąta o wymiarach 17 x 24,5 m, na osi zbliżonej do wschód - zachód. W narożnikach obserwowano relikty rozbudowanych dzieł, zapewne fundamentów dla wzmiankowanych w Inwentarzu z 1655 r. wieżyczek z hełmami (”ze czterema po rogach altankami, powietrznikami, gałkami”). W fasadzie południowej zidentyfikowano otwór wejściowy prowadzący do sieni, w której podłogę wyłożono cegłami. Po stronie zachodniej znajdowało się duże pomieszczenie, określane w inwentarzach jako “izba stołowa”, od wschodu natomiast dwa mniejsze pomieszczenia: “mniejsza izba dolna” oraz “skarbiec”. Pod skarbcem znajdował się “sklep dolny” - sklepione pomieszczenie piwniczne, które, jak wykazały badania, miało podłogę wyłożoną ścisłym brukiem kamiennym. W północnej części sieni zidentyfikowano także relikty okrągłej klatki schodowej, która opisywana jest w źródłach.
Bryłę i szczegóły rozplanowania obiektu można dość ściśle zrekonstruować posługując się planem ustalonym w trakcie badań archeologiczno - architektonicznych i wspierając się wymową źródeł pisanych (pozwalają one ustalić ilość okien, część otworów wejściowych oraz rozplanowanie niezachowanego piętra obiektu). Wydaje się, że mogła ona wyglądać tak:

To widok od południowego - wschodu.

Widok od północnego zachodu. Widoczny znany ze źródeł “transit” - zapewne rodzaj balkonu łączącego izby na piętrze. W inwentarzu z 1646 r. element ten nazwany został “komórką potrzebną” (a więc barokowym WC) - być może więc, był przynajmniej częściowo zabudowany. Siedemnastowieczne rozumienie higieny osobistej i intymności różniło się od naszego…

Widok z “lotu ptaka”, od południowego - wschodu. W fasadzie wschodniej widoczne niewielkie wejście i schody do “sklepu” - piwnicy.

sam “sklep”. Prowadziły do niego dwa wejścia - widoczne na obrazku w fasadzie wschodniej budynku, oraz drugie, wiodące z sieni “do szyje sklepu dolnego”.

I widok “izby stołowej”, w której znajdował się “ganek, kiedyś dla muzyki” oraz piec kaflowy.
Oczywiście obrazki są nadal dość surowe. Inwentarze pozwalają wzbogacić rekonstrukcje wnętrz o elementy wyposażenia (meble, obrazy etc).
Na kaflach piecowych znalezionych w trakcie badań w Dubnie znaleziono inskrypcje M, K, I, S, L. Są one zapewne niemym świadectwem domniemanego budowniczego dworu w Dubnie - Mikołaja Krzysztofa Sapiehy, wojewody mińskiego, później nowogródzkiego, właściciela Dubna od 1610 do swej śmierci w 1638 r.
Już kilkadziesiąt lat później, w 1662 r. lustracje opisują obiekt jako spustoszony i używany jako spichlerz. Nigdy nie uległ gwałtownemu zniszczeniu lub pożarowi. Po prostu stracił swą reprezentacyjną funkcję, został opuszczony, później rozebrany…

Andrzejewski, Aleksander; Karwowska, Halina
Nowożytne założenie dworsko-folwarczne w Dubnie na Podlasiu

https://pcr.uwb.edu.pl/PZA/files/PZA_2013_9_007.pdf

https://drive.google.com/file/d/1B_TlefnKFNptowgFr7GmkQhMc1mRRYFn/view?usp=sharing