Leżajsk - Klasztor i kościół oo. Bernardynów

Klasztor i kościół oo. Bernardynów w Leżajsku wzniesione zostały w drugiej ćwierci XVII w. przez starostę leżajskiego Łukasza Opalińskiego i jego żonę Annę z Pileckich. Budowle te należą do najwybitniejszych dzieł architektury sakralnej na terenie województwa podkarpackiego. Zespół klasztorno-kościelny powstał na zachód od miasta w miejscu, gdzie według tradycji w 1590 r. miała objawić się jednemu z poddanych starostwa leżajskiego Matka Boska wraz ze św. Józefem. Już w 1608 r. na zaproszenie biskupa przemyskiego Macieja Pstrokońskiego do Leżajska przybyli bernardyni. W latach 1618-1628 w oparciu o fundację króla Zygmunta III Wazy (potwierdzoną w 1608 i 1611 r.) Łukasz Opaliński marszałek nadworny i późniejszy marszałek wielki koronny wzniósł murowany kościół pw. Najświętszej Marii Panny. Za twórcę kościoła uznaje się Antonio Pellaciniego, zw. Italus muratora lubelskiego o włoskim rodowodzie, który przybył do Leżajska z Lublina przed 1624 rokiem. Autorstwo kościoła i klasztoru przypisał Pellaciniemu A. Miłobędzki opierając się na badaniach archiwalnych M. Horna i wykorzystując wskazówki J.Z. Łozińskiego. Budowa klasztoru, wg dotychczasowych badań, poświadczona jest tylko jedną datą: 1637 r. W pracach budowlanych Pellaciniemu towarzyszył zapewne jego uczeń - Szymon Sarocki, wzmiankowany w aktach leżajskich w 1636 roku.
Leżajska świątynia bernardyńska już od pierwszej połowy XVII stulecia była jednym z głównych ośrodków kultu maryjnego na terenie ówczesnego województwa ruskiego, a w XVIII w. stała się znanym w całej Rzeczypospolitej miejscem odpustów. Miało to istotny wpływ na rozwój Leżajska, który pełnił funkcje usługowe dla przybywających tu masowo pielgrzymów. Inkastelowany zespół kościoła i klasztoru oo. Bernardynów otoczony fortyfikacjami złożonymi z murów i baszt obronnych pełnił znaczącą rolę w systemie obronnym Leżajska, służąc ludności starostwa leżajskiego jako doskonałe miejsce refugialne. Podkreślić należy fakt, że niemalże wszystkie większe budowle wznoszone na terenach Rusi Czerwonej w okresie od XV do pierwszej połowy XVIII w. posiadały charakter obronny. Miejscowa ludność znajdowała wielokrotnie w obrębie murów kościoła i klasztoru pewny azyl przed takimi niebezpieczeństwami jak napady tatarskie i najazdy formacji nieprzyjacielskich. W XVII w. Tatarzy splądrowali tereny starostwa leżajskiego i samo miasto Leżajsk w 1624, 1648 i 1672 r. Duże straty w gospodarce starościńskiej, które nie ominęły również miejscowych wieśniaków i mieszczan leżajskich spowodowały oddziały armii szwedzkiej w 1656 i oddziałów siedmiogrodzkich Jerzego II Rakoczego wiosną 1657 r. W marcu 1657 r. soldateska siedmiogrodzka spowodowała pożar, który zniszczył częściowo kościół i klasztor. Pierwszy remont kościoła przeprowadzono w 1670 r.
W 1752 r. nastąpiła koronacja łaskami słynącego obrazu Matki Boskiej leżajskiej i z tej okazji władze klasztorne przeprowadziły szereg nowych inwestycji. M.in. powstały wówczas nastawy ołtarzy bocznych. W latach 1891-1896 doszło do całościowej konserwacji kościoła. Pracami konserwatorskimi kierował konserwator Jan Szeptycki i architekt Zygmunt Hendel. W czasie I wojny światowej zespół bernardyński zajmowały oddziały austriackie, będąc celem ostrzału artyleryjskiego prowadzonego przez armię rosyjską. Wywołało to znaczne zniszczenia i straty materialne budynków konwentu. W 1928 r. papież Pius IX na wniosek biskupów przemyskich i bernardyńskich władz zakonnych wydał dekret podnoszący kościół oo. Bernardynów w Leżajsku do rangi Bazyliki Mniejszej.
(źr: http://www.kobidz.pl)