Opole - Zamek Górny

Istnieją dwa poglądy na temat powstania zamku. Jeden, który głosi, że wybudowano go przed XIII wiekiem jako drewniany dwór kasztelana. Drugi głosi, że Zamek Górny został wybudowany dopiero w XIV wieku przez Władysława Opolczyka. W XVI wieku został przeznaczony na więzienie. W XVII wieku kaplica Zamku Górnego została podarowana protestantom przez księcia Siedmiogrodu Gábora Bethlena w czasie jego panowania na Górnym Śląsku w latach 1622-1624. W 1669 roku, w czasie panowania Habsburgów, teren zamkowy został przekazany jezuitom. Ze względu na fatalny stan zakonnicy zburzyli ruinę, pozostawiając tylko jedną basztę. W 1844 r. podwyższono ją o czwartą kondygnację i zwieńczono neogotyckim krenelażem. W końcu XIX wieku do wieży dobudowano gimnazjum, a w latach 1936-1937 jeszcze jedno skrzydło. W wieży zachował się zamurowany ostrołukowych portal oraz blendy, będące przypuszczalnie pozostałością po bramie wjazdowej. Z boku wieży znajduje się krótki odcinek gotyckiego muru obronnego. Obecnie wieża Zamku Górnego z neogotycką nadbudówką stanowi część budynku Zespołu Szkół Mechanicznych przy ul. Osmańczyka.

Wyobrażenie XVI-wiecznych ruin zamku na XIX rysunku Ferdynanda Dienheima (źr: http://www.opole.pl)

wieża Zamku Górnego w okresie międzywojennym (źr: http://www.opole.pl)

=========================================

Więcej lochów

Zabytki. Podczas odgruzowywania podziemi Zamku Górnego znaleziono schody prowadzące na kolejny poziom piwnic.

Mimo że nie wiadomo, dokąd dokładnie prowadzą schody, to ich odkrycie wywołało dreszczyk emocji wśród pracowników oczyszczających podziemia.
- Sprawdzenie tego rodzi kolejne wydatki, ale chciałabym mieć takich problemów więcej, wszak odkrywamy nieznaną część historii Opola - uśmiecha się Krystyna Piecuch, miejski konserwator zabytków, i dodaje: - Właśnie piszę wniosek do wojewódzkiego konserwatora zabytków. Musimy mieć jego zgodę na dalszą eksplorację podziemi.
Zrobiło się o nich głośno pod koniec kwietnia. Podczas renowacji pozostałości Zamku Górnego, dziś będących częścią Zespołu Szkół Mechanicznych, najpierw odkryto jedno pomieszczenie, a potem, ku zaskoczeniu historyków i miłośników starego Opola, kilka wejść do kolejnych.

To działa na wyobraźnię, tym bardziej że historia Zamku Górnego pełna jest luk i niejasności. Zachowało się o nim znacznie mniej przekazów historycznych niż o Zamku Piastowskim na Ostrówku. Część badaczy twierdzi, że Górny był drugi i wybudował go w XIV wieku Władysław II Opolczyk. Zamek szybko popadł w ruinę. Rozebrano go już w 1669 roku, a ostatnie badania archeologiczne prowadzili nad nim Niemcy w XIX wieku. Tyle że wtedy pomieszczenia nie odkryli. Tymczasem współcześni konserwatorzy natrafili najpierw na jedną, zagruzowaną pustkę pod łukiem. Potem ukazały się sklepienia ze średniowiecznych cegieł, niewielkie szybiki. A gdy z lochów wywieziono kilka kontenerów gruzu, doszły do tego kamienne stopnie biegnące w dół...
- Trzeba sprawdzić, dokąd prowadzą - uważa dr Jerzy Romanow, który będzie prowadził prace archeologiczne wokół zamku. - Nie-wykluczone, że znajdziemy korytarze wydrążone w skale albo schody mogą się skończyć na ścianie budynku szkoły, do którego przytulona jest wieża. Tego nigdy nie dowiemy się bez badań.
Co ciekawe, w tym roku obejmą one również przedpole baszty, do której można było wjechać po opuszczeniu mostu zwodzonego.

- Jeśli była brama, musiał być także przyczółek mostu i droga, warto poszukać ich śladów - uważa dr Romanow.
M.in. dlatego Krystyna Piecuch planuje w tym roku przesunięcie pomnika Józefa Lompy na skwerek przed wejściem do ZSM. Tuż po tym miałyby się zacząć prace archeologiczne.
- Chcemy ewentualne znaleziska uwzględnić podczas prac nad projektem przebudowy placu przed zamkiem - mówi Piecuch.

Piwnice, które znaleziono w pozostałościach fortyfikacji przy ulicy księcia Władysława Opolczyka, kryją wciąż tajemnice.

źr: http://www.nto.pl 24 maja 2006
autor: Artur Janowsk

Opinie
Maciej Mazurek,
wojewódzki konserwator zabytków:
- Czekam na wniosek pani Piecuch. Pochodzę do niego z dystansem, bo takich eksploracji nie można robić bez końca. A poza tym trzeba mieć świadomość, że wpływają one na sam zabytek. Reasumując: Czekam na wniosek i jego uzasadnienie.

Urszula Zajączkowska,
kierownik działu historii w Muzeum Śląska Opolskiego:
- Warto badać pozostałości zamku, bo nasza wiedza o nim jest wciąż mocno ograniczona. Poza tym Opole mocno odstaje, jeśli chodzi o ilość badań archeologicznych. Przykład Krakowa i tego, co znaleziono w Rynku pokazuje, że wciąż jest wiele od odkrycia. Nasza wieża może być kiedyś atrakcją, jeśli jej podziemia się wyeksponuje.

==================================================

O Zamku Górnym w Opolu

Jak to się stało, że w stosunkowo niewielkim Opolu zostały na przestrzeni stulecia zbudowane aż dwa zamki książęce?

Już od XIII w. istniał na terenie Opola murowany zamek książęcy, usytuowany na

tzw. Ostrówku - cyplu odrzańskiej wyspy Pasieki, na miejscu starszego grodu drewniano-ziemnego. W XIV w. powstał w Opolu również drugi zamek książęcy, usytuowany na przeciwległym, wschodnim brzegu Młynówki, stanowiącej w tamtych czasach główne koryto Odry. Nowy zamek został zbudowany w najwyższym punkcie miasta lokacyjnego, na tzw. Górce. Z tego względu zaczęto nazywać go Zamkiem Górnym, dla odróżnienia od starszego Zamku Dolnego, usytuowanego w dolinie Odry.

Dlaczego Opole posiadało aż dwa zamki?

Mogły o tym zadecydować różnego rodzaju względy: zarówno polityczne, jaki i militarne (obronne). Wśród domniemanych powodów natury politycznych można wymienić przede wszystkim rozbicie feudalne Opolszczyzny.

Zmarły w 1356 r. książę opolski Bolko II pozostawił po sobie dwóch synów, Władysława II i Bolka III. Książęta ci podzielili się ojcowizną, przypuszczalnie w częściach równych pod względem przynoszonego dochodu. W szczególności podzielono po połowie Opole i być może również Olesno. Podobnie podzielono się obszarami wiejskimi. Posiadłości Władysława II obejmowały prawdopodobnie północno-wschodnią część ówczesnego powiatu opolskiego, natomiast Bolko III władał częścią południowo-zachodnią.

We wrześniu 1382 r. Bolko III zmarł, pozostawiając po sobie czterech synów. Książęta ci, Jan, Bolko IV, Henryk i Bernard, panowali wspólnie jako tzw. bracia niedzielni (tj. bez podziału wspólnego dziedzictwa). W praktyce byli przez długi czas podporządkowani swojemu stryjowi, Władysławowi II, który sprawował pełną władzę we wszystkich posiadłościach książąt opolskich. Dzielnica młodych książąt obejmowała przypuszczalnie część miasta Opola oraz obszar na północ od miasta, a także okręgi strzelecki i niemodliński. Władysław natomiast posiadał drugą część miasta Opola, okręg oleski oraz Głogówek.

Taki stan rzeczy mógł uzasadniać budowę nowego zamku na terenie Opola, tak by w każdej z dwóch części, na jakie podzielono jego obszar, znajdowała się obronna rezydencja książęca. Dodatkowo przemawiały za tym potrzeby związane ze zmianami w osobistej sytuacji politycznej księcia opolskiego Władysława II.

Przez kilkanaście lat Władysław Opolczyk funkcjonował w świecie wielkiej polityki, należąc do najbliższych współpracowników króla węgierskiego Ludwika Wielkiego z dynastii Andegawenów, panującego od 1370 r. także w Polsce i znanego tutaj jako Ludwik Węgierski. Gwiazda Władysława Opolczyka zaczęła jednak szybko blednąć po śmierci jego królewskiego protektora, Ludwika Węgierskiego (1382 r.). Można przypuszczać, że od tego czasu książę częściej i dłużej przebywał w rodzinnym Opolu, co w oczywisty sposób przemawiało za budową nowego zamku, którego nie musiałby dzielić z bratankami.

Za budową nowego zamku mogły przemawiać również względy obronne, związane z komplikującą się sytuacją polityczną Opolczyka. Od 1383 r. rycerstwo polskie domagało się odzyskania dla Królestwa terytoriów utraconych w poprzednich latach: Rusi oraz terenów stanowiących lenno w posiadaniu Władysława Opolczyka. Na mocy układu zawartego w 1385 r. w Krewie Władysław Jagiełło zobowiązał się, że jako przyszły król Polski odzyska wszystkie utracone ziemie koronne. Dotyczyło to zarówno Rusi, jak również rozległych posiadłości lennych Władysława Opolskiego. Realna stawała się groźba militarnej konfrontacji między książętami opolskimi a Polską. Władysław Opolczyk miał w tych w warunkach szczególne powody, by zatroszczyć się o poprawę militarnego bezpieczeństwa swojej stolicy, czemu mogła służyć budowa nowego zamku.

Funkcje Zamku Górnego

Takie najpewniej były powody budowy Zamku Górnego w Opolu, którego wzniesienie można w związku z tym datować na lata 1382-1387.

Zamek Górny, jak wszystko na to wskazuje, był obiektem zintegrowanym z systemem obronnym miasta, ale zarazem stanowiącym samodzielne założenie obronne. Zbudowano go w bliskim sąsiedztwie jednej z bram miasta, a mianowicie Bramy Gosławickiej (zwanej także Bramą Górską), która znajdowała się u wylotu obecnej ul. Osmańczyka. Zamek, wysunięty nieco przed linię murów miejskich, flankował bramę od strony południowej. Dzięki takiemu usytuowaniu w istotnym stopniu wzmacniał obronę newralgicznego rejonu bramy miejskiej, szczególnie zagrożonego w wypadku oblężenia.

Zamek Górny mógł służyć również sprawowaniu kontroli nad leżącym poniżej niego miastem. W nawiązaniu do tej ostatniej funkcji można domniemywać, że sam zamek był obiektem militarnie niezależnym od miasta, co oznaczało konieczność posiadania odrębnego obwodu obronnego, a także odrębnej bramy wjazdowej (odrębność taka była szczególnie pożądana w warunkach utrzymującego się od końca XIV w. rozbicia feudalnego na terenie miasta).

Można powiedzieć, że nowy zamek opolski został zbudowany w samą porę, ponieważ w następnych latach Opole faktycznie znalazło się w wielkim niebezpieczeństwie w związku z wybuchem wojny między Władysławem Jagiełłą i Władysławem Opolczykiem. W sierpniu 1391 r. dwie grupy wojsk polskich uderzyły na posiadłości Władysława Opolczyka. Latem 1396 r. wojska polskie przystąpiły do systematycznej pacyfikacji posiadłości książąt opolskich, zdobywając kolejne zamki i miasta oraz oblegając Opole z jego dwoma zamkami.

Można przypuszczać, że Zamek Górny odegrał ważną rolę podczas obrony miasta w 1396 r. Ubezpieczana przez niego Brama Gosławicka była szczególnie narażona na atak, ponieważ dostęp do murów miejskich był na tym odcinku, niechronionym przez żadne przeszkody naturalne, nadzwyczaj łatwy. Kto wie, jaki byłby wynik ówczesnych walk o miasto, gdyby nie przezorność Władysława Opolczyka, który w porę wzmocnił obronę tego rejonu poprzez wybudowanie nowego zamku.

Po śmierci Władysława Opolczyka (1401 r.) w Zamku Górnym rezydowała przypuszczalnie wdowa po nim, księżna Ofka.

Złe czasy dla zamku

Objęcie przez Mikołaja I władzy na terenie całego Opola (w 1449 r.) stało się, jak można przypuszczać, początkiem złych czasów dla Zamku Górnego, przestała bowiem istnieć potrzeba utrzymywania dwóch rezydencji książęcych w stolicy księstwa.

W kilkadziesiąt lat później stracił bardzo na znaczeniu również jako obiekt obronny. Po raz ostatni mógł on odegrać ważną rolę obronną w 1474 r., gdy Opole było oblegane przez wojska króla polskiego Kazimierza Jagiellończyka (podczas wojny z królem węgierskim Maciejem Korwinem). W późniejszym czasie jego rangę militarną obniżyła jednak modernizacja systemu obronnego Opola. Prawdopodobnie na przełomie XV i XVI w. przed dwiema bramami miejskimi Opola, Gosławicką i Bytomską, zostały zbudowane murowane przedbramia, reprezentujące upowszechniający się od połowy XV w. bastejowy system obrony. W związku z tym spadło znaczenie Zamku Górnego jako budowli ubezpieczającej sąsiednią Bramę Gosławicką. Okoliczność ta mogła przyczynić się do jeszcze większego zaniedbania budowli.

W 1669 r. zrujnowany Zamek Górny został przekazany przez cesarza jezuitom, którzy

w następnym roku zbudowali na terenie zamkowym kaplicę, używając w tym celu cegieł pochodzących z częściowej rozbiórki zamku.

W późniejszych czasach ulokowano na terenie zamkowym Królewskie Gimnazjum Katolickie, powołane do życia w 1801 r. jako instytucja kontynuująca tradycje założonego w 1669 r. kolegium jezuickiego (oficjalne otwarcie nowej placówki nastąpiło jednak dopiero w 1815 r.).

Pozostałości Zamku Górnego

Jedyną pozostałością Zamku Górnego jest dziś gotycka wieża na rzucie prostokąta, zbudowana z cegły o układzie gotyckim, z dodatkowym zastosowaniem ciemniejszej zendrówki, tworzącej dekoracyjne romby. Wieża ta jest częściowo wtopiona w nowszy kompleks budynków szkolnych (aktualnie mieści się tu Zespół Szkół Mechanicznych). Licząca pierwotnie trzy kondygnacje, częściowo wysoko podpiwniczona, otrzymała w 1844 r. czwartą kondygnację, zwieńczoną neogotyckim pseudokrenelażem. We wschodniej elewacji wieży, na wysokości pierwszej kondygnacji nadziemnej, w głębokiej niszy osadzony jest kamienny ostrołukowy portal dawnej bramy wjazdowej, z dwoma ćwierćkolistymi odbojnikami, stanowiący obecnie obramienie okna.

Zachowana do dziś wieża zamkowa miała pierwotnie charakter wieży bramnej. Wjazd do niej prowadził po moście przerzuconym nad ciągnącą się u stóp wieży fosą (zachowany portal osadzony jest na poziomie terenu po przeciwległej stronie fosy).

Pozostałości Zamku Górnego w Opolu - stan obecny

Dawna brama wjazdowa w wieży Zamku Górnego. Poniżej widoczne jest sklepione pomieszczenie, odkryte podczas badań archeologiczno-architektonicznych w latach 2005-2006

autor: Zbigniew Bereszyński
Źródło: Gazeta Wyborcza Opole 2009-08-06