Grobniki

O dawnej komandorii joannitów w Grobnikach

Podgłubczycka wieś zawdzięcza swoją nazwę, a także miejsce w historii zakonowi rycerskiemu joannitów, wywodzącemu się z założonego w połowie XI w. w Jerozolimie bractwa charytatywnego, mającego za zadanie sprawowanie opieki nad pielgrzymami w Ziemi Świętej

W odległości zaledwie 2,5 km na wschód od Głubczyc, przy drodze w kierunku Kędzierzyna-Koźla, po obu stronach rzeczki Psiny (Cyny) leży stara wieś Grobniki, której udokumentowane dzieje sięgają aż 1183 r. Od tego momentu była własnością joannitów, czyli Zakonu Rycerskiego Świętego Jana Chrzciciela Szpitala Jerozolimskiego (Ordo Militiae Sancti Johannis Baptistae Hospitalis Hierosolimitani ), który oprócz funkcji charytatywnych, spełniał również funkcje militarne jako organizacja czynnie uczestnicząca w wyprawach krzyżowych i w walce o Grób Pański w Jerozolimie - do tego właśnie faktu nawiązuje nazwa Grobnik. Joannici stali się szybko posiadaczami rozległych dóbr, zarówno w Ziemi Świętej, jak i w Europie, mających stanowić w pierwszym rzędzie źródło dochodów na pokrycie potrzeb związanych z krucjatami. Zarząd dóbr zakonnych zorganizowano na sposób wojskowy w formie komandorii (komend, komturii). Komandorie takie zaczęły powstawać już w XII w. także na ziemiach śląskich oraz na sąsiednich terenach czesko-morawskich.

Komandoria nadgraniczna

W drugiej połowie XII w., po założeniu w Pradze przeoratu, być może już około 1170 r., doszło do osiedlenia się joannitów w Grobnikach, które w tym czasie leżały w politycznych granicach Moraw. Pierwszą pewną datę stanowi rok 1183, w którym książę czeski Fryderyk potwierdził, że wieś Grobniki jest własnością joannitów (nie ma jednak pewności co do tego, czy w Grobnikach istniała już w tym czasie placówka zakonna). Osadzenie joannitów w Grobnikach było, jak się wydaje, traktowane przez władców czeskich jako sposób na dodatkowe zabezpieczenie ówczesnego pogranicza z księstwami piastowskimi (granica przebiegała w tym czasie wzdłuż Psiny, nad którą powstały Grobniki). Posiadłości kościelne, ze względu na grożącą ewentualnemu napastnikowi ekskomunikę, były mniej narażone na ataki sąsiadów.

Na terenie Grobnik istniał z początku prawdopodobnie tylko folwark zakonny (curia) i dopiero w późniejszym czasie utworzono komandorię. Pierwszy komtur, imieniem Bogusz, wzmiankowany jest dopiero w 1239 r., a następny, Teodoryk, w 1288 r.

W 1204 r. margrabia morawski Władysław przyznał joannitom prawo prowadzenia w swoich posiadłościach na Morawach, a zatem również w rejonie Grobnik, kolonizacji na prawie niemieckim. W wyniku akcji kolonizacyjnej joannitów oraz dzięki czynionym na rzecz zakonu nadaniom Grobniki stały się z czasem ośrodkiem rozległego klucza dóbr zakonnych, obejmującego ponadto wsie: Babice, Boguchwałów, Bernacice, Debrzyce, Jaroniów, Lisięcice i Ludmierzyce. Do joannitów z Grobnik należały przejściowo również Dziećmarowy, Dzierżysław i Sułków.

Joannici z Grobnik otrzymali nadania również na terenie sąsiedniego księstwa opolskiego. Komes Gosław z Jodłownik, działając wspólnie ze swoimi synami, darował im w 1239 r. wieś Cisek koło Koźla, co zostało zatwierdzone przez księcia opolskiego Mieszka II Otyłego.

Około 1259 r. król czeski Przemysław Ottokar II powierzył joannitom patronat nad kościołem parafialnym w Głubczycach, z czym wiązały się nie tylko obowiązki o charakterze duszpasterskim, ale i dodatkowe, znaczne dochody. Przenieśli się wówczas do założonego około 1240 r. miasta. Jednakże już w 1283 r. osiedli ponownie w Grobnikach, uchylając się od posług duszpasterskich w mieście, ale przy zachowaniu dochodów związanych z prowadzeniem parafii. Oburzeni tym mieszkańcy Głubczyc wyprawili się do Grobnik i zburzyli miejscowy dom zakonny, zmuszając tym samym joannitów do powrotu do miasta.

Dzięki mediacji ze strony księcia opawskiego Mikołaja doszło ostatecznie do kompromisu: mieszczanie zobowiązali się do naprawienia wyrządzonej szkody, a joannici do pozostania w mieście. Wznieśli sobie nową siedzibę obronną obok kościoła parafialnego w Głubczycach, tzw. dwór krzyżowców (Kreuzhof ). Miejscowy komtur joannitów był od tej pory nazywany komturem głubczyckim.

Spór komtura z władcą

U schyłku XIII w. Grobniki znalazły się w granicach księstwa opawskiego, jakie król czeski Przemysł Ottokar II wydzielił z terenu Moraw z przeznaczeniem dla swojego nieślubnego syna Mikołaja. Książę Mikołaj był protoplastą bocznej linii rodu Przemyślidów, której przedstawiciele panowali na ziemi głubczyckiej do 1482 r. Wygaśnięcie owej linii miało poważne konsekwencje również dla losów grobnickiej komandorii joannitów.

Pod koniec 1489 lub na początku 1490 r. panujący wówczas na Śląsku i Morawach król węgierski Maciej Korwin nadał "państwo" głubczyckie jednemu ze swoich dowódców wojskowych, Piotrowi von Haugwitz, wynagradzając go w ten sposób za wierną służbę i pomoc finansową dla monarchy. Fakt przejścia dawniejszego władztwa książęcego w ręce wywodzącego się z niższej szlachty żołnierza, posiadającego przy tym, jak się wydaje, dość gwałtowne usposobienie, wywołał wiele złej krwi, a do szczególnie zgorszonych należał ówczesny komtur z Grobnik Andreas Schundlo. Uchylając się od złożenia hołdu Haugwitzowi, Schundlo przeniósł się w 1492 r. z Głubczyc do Grobnik, gdzie zaczął budować sobie nową siedzibę (pozostałością owej siedziby może być zachowany do dziś późnogotycki portal na parterze miejscowego zamku). W obawie przed przymusowym sprowadzeniem go z powrotem do Głubczyc przez Haugwitza, zbiegł do Opawy. Haugwitz zawładnął wówczas dobrami komandorii. Spośród rycerzy zakonnych tylko jeden się do niego przyłączył, pozostali musieli opuścić miasto. Wobec nieustępliwości obu stron spór między Haugwitzem a komturem z Grobnik ciągnął się latami. Na rzecz jego zażegnania działali, występując w roli mediatorów, król czeski Władysław Jagiellończyk, panujący na Śląsku i Morawach po śmierci Macieja Korwina (1490 r.), oraz wielki przeor czeskich joannitów Jan von Schwamberg. W charakterze rozjemców występowali również książę cieszyński Kazimierz jako starosta królewski, biskup ołomuniecki Stanisław oraz królewicz Zygmunt Jagiellończyk, późniejszy król polski Zygmunt I Stary, a wówczas (w latach 1501-1506) książę opawski. Ostatecznie Schundlo dał się nakłonić do powrotu do Głubczyc i złożenia hołdu Haugwitzowi. Mieszkał on następnie w głubczyckim "dworze krzyżowców" aż do swojej śmierci w dniu 23 marca 1507 r.

Komandor Prószkowski

Joannici pozostawali w Głubczycach do roku 1541, w którym wyprowadzili się stąd ponownie - tym razem definitywnie - w związku z narzuceniem miastu wyznania ewangelickiego przez ówczesnego pana Głubczyc, margrabiego Jerzego Hohenzollerna (na luteranizm przeszedł wówczas również miejscowy proboszcz joannicki). Opuszczony przez nich "dwór krzyżowców" popadł w ruinę i został ostatecznie rozebrany w 1787 r., a na jego miejscu zbudowano kościół ewangelicki.

Powróciwszy do Grobnik, joannici zbudowali tam z początku szpital (przytułek). W 1559 r. komandor Jerzy Prószkowski wzniósł dla swojego zgromadzenia nową siedzibę w postaci zamku czy raczej dworu obronnego, przebudowując zapewne w tym celu obiekt wzniesiony pod koniec XV w. przez komtura Schundlo. Prószkowski był przedstawicielem najwyższych sfer ówczesnej arystokracji śląskiej, panem rozległych i bogatych dóbr, obejmujących m. in. Prószków, Zimnice i Białą, a także Hradec i Bzenec na Morawach. Mimo przynależności do zakonu, zawarł związek małżeński, wyłudziwszy w tym celu stosowną dyspensę. Z tego powodu miał być na polecenie papieża pozbawiony sprawowanej godności zakonnej. Ostatecznie jednak pozwolono mu dożywotnio pełnić funkcję komandora, zadowalając się okazaną przez niego skruchą i pokutą, w ramach której Prószkowski wybudował w 1583 r. kościół w Babicach. Po przyłączeniu Śląska do Prus przez Fryderyka Wielkiego w latach 40. XVIII w. o obsadzie komandorii w Grobnikach zaczął decydować król pruski, a nie, jak poprzednio, przeorat w Pradze. Ostatnim miejscowym komandorem był Karol Wacław hrabia von Schaffgotsch, królewski szambelan i marszałek dworu królowej, odznaczony pruskim orderem Czarnego Orła. Żył on na przemian w Berlinie oraz w swojej wspaniałej rezydencji w Cieplicach koło Jeleniej Góry, a komandorią w Grobnikach zarządzał starosta gospodarczy.

W 1810 r., w związku z kasatą zakonów w Prusach, uległa likwidacji również grobnicka komandoria joannitów. Od 1813 r. jej dobra pozostawały w rękach różnych właścicieli prywatnych. Jednym z nich był (od 1843 r.) kupiec żydowski Mendel Samuel Berliner. W latach 1844-1859 spekulant ten rozdzielił na liczne części i rozprzedał dawne dobra joannickie. W obniżonym przez niego o jedno piętro zamku została urządzona gospoda.

Co pozostało po joannitach

Świadectwem dawnej świetności Grobnik jest zachowany do dziś zespół byłej komandorii joannitów, usytuowany na południowo-zachodnim krańcu wsi, na umocnionym kamiennym murem oporowym skraju terasy nadrzecznej nad doliną Psiny.

Jednym z elementów zespołu jest kościół parafialny pw. Ścięcia św. Jana Chrzciciela. Stanowi częściowo pozostałość budowli wzmiankowanej w 1586 r. i wzniesionej przez joannitów przypuszczalnie ok. połowy XVI w. Niewątpliwą pozostałością dawnej świątyni jest renesansowa wieża na rzucie kwadratu, posiadająca charakter obronny, jak o tym świadczy widniejące w jej murach okienko strzelnicze typu kluczowego w kamiennym obramieniu.

W latach 1787-1788 wieża została rozbudowana i podwyższona. Uszkodzony w czasie II wojny światowej oryginalny hełm wieży zastąpiono po wojnie prostym dachem namiotowym, zwieńczonym krzyżem joannitów.

Korpus kościoła, być może z częściowym wykorzystaniem starszych murów nawy, został zbudowany w 1701 r., za czasów komandora von Thuna, z którego polecenia rozebrano znajdujący się w złym stanie poprzedni kościół. Około 1900 r. przedłużono kościół ku wschodowi i zbudowano nowe prezbiterium z zakrystią. Szczyty dachów korpusu i wieży zwieńczone są krzyżami maltańskimi, stanowiącymi znak zakonny joannitów. W głównym ołtarzu kościoła znajduje się cudowny obraz Matki Boskiej Szkaplerznej w metalowych sukienkach, przywieziony w 1945 r. przez Polaków wysiedlonych z Nastasowa w dawnym województwie tarnopolskim.

Drugim elementem zespołu komturii jest dawny zamek joannitów, wyremontowany w 1961 i ponownie w 1993 r. (wykorzystywany obecnie m. in. jako dom weselny). Zamek był niegdyś budowlą o cechach gotycko-renesansowych. Uległy one jednak na zewnątrz zatarciu w wyniku przekształceń dokonanych w XVIII i XIX w. Zbudowana z kamienia i cegły na rzucie nieregularnego prostokąta budowla, pierwotnie dwupiętrowa, posiada obecnie dwie kondygnacje nadziemne, a poniżej znajdują się sklepione piwnice.

Wewnątrz zachował się bogato profilowany portal gotycki, stanowiący przypuszczalnie pozostałość starszej budowli z końca XV w. Zamek był dawniej otoczony fosą.

Przekształconą w XVIII-XIX w. elewację frontową zamku zdobi nad wejściem marmurowa płyta z herbem zakonnym komandora Jerzego Prószkowskiego, upamiętniająca budowę zamku w 1559 r.

Tablica z herbem zakonnym komandora Jerzego Prószkowskiego. Na tarczy herbowej zestawiono obok siebie, w układzie naprzemiennym, pierwotny herb rodowy Prószkowskich (Czewoja) oraz krzyż maltański - znak zakonny joannitów.
autor: Zbigniew Bereszyński
źr: Gazeta Wyborcza Opole 2006-11-17,