Paczków

Kościół-cytadela w Paczkowie

Jednym z najbardziej niezwykłych zabytków budownictwa obronnego w regionie jest monumentalny kościół pw. św. Jana Ewangelisty w Paczkowie. Potężna, zwieńczona obronnym grzebieniem attyki i nakryta nietypowym dla kościołów płaskim dachem, bryła tej świątyni przypomina bardziej zamek

Jeszcze większą osobliwością jest znajdująca się we wnętrzu kościoła studnia, źródło wody pitnej na wypadek oblężenia - zabytek absolutnie wyjątkowy, ponieważ w podobną studnię wyposażony był tylko kościół w dalekiej Złotyryi w obecnym województwie dolnośląskim. Niezwykła forma architektoniczna paczkowskiej świątyni to efekt inkastelacji kościoła w okresie wielkiego zagrożenia tureckiego w XVI w.

Żywo reagowali nań także mieszkańcy Śląska. Już w 1529 r. podzielono tę krainę na cztery okręgi, z których każdy otrzymał starostę czy naczelnika odpowiedzialnego za całokształt przedsięwzięć obronnych. Za obronność terenów górnośląskich odpowiadał książę opolski Jan Dobry, a za obronność Śląska Środkowego - biskup wrocławski. W obliczu realnego niebezpieczeństwa tureckiej inwazji modernizowano i rozbudowywano zamki oraz fortyfikacje miejskie. Bardzo możliwe, że właśnie w tych czasach stary zamek książęcy na opolskim Ostrówku został otoczony nowoczesnymi fortyfikacjami o narysie bastejowym.

Celom militarnym miały służyć nawet niektóre kościoły, które w związku z tym inkastelowano, czyli przekształcano w założenia obronne. Najczęściej stosowanym sposobem inkastelacji było otoczenie świątyni murem obronnym ze strzelnicami. Niekiedy przed murem formowano dodatkowo fosę. Pozostałości takich założeń obronnych zachowały się do dziś między innymi w: Szydłowcu (pow. opolski), Otmęcie (pow. krapkowicki), Kolnicy, Wojsławiu, Gałążczycach (pow. brzeski), Lasocicach i Domaszowicach (pow. nyski). Inkastelowano także zespoły klasztorne, czego przykładem jest zachowany częściowo do naszych czasów mur z niewielkimi basztami w otoczeniu dawnego klasztoru norbertanek w Czarnowąsach.

Zamiana w twierdzę

Lokowany w 1254 r. Paczków miał praktycznie od początku charakter obronnego miasta biskupiego, którego najważniejszą funkcją była ochrona zachodniej rubieży posiadłości biskupów wrocławskich (późniejszego księstwa nyskiego). Gdy w drugiej ćwierci XVI w. mieszkańcy Śląska zaczęli przygotowywać się do odparcia ewentualnego najazdu tureckiego, postanowiono przekształcić murowany kościół paczkowski w rodzaj cytadeli - ośrodek ostatecznej obrony (śródszaniec) w obrębie murów miejskich. Przedsięwzięcie to zrealizowano w latach trzydziestych XVI w., gdy biskupem wrocławskim (i władcą Księstwa Nyskiego) był Jakub von Salza. Przebudowę kościoła przeprowadził prawdopodobnie słynny architekt pochodzenia włosko-szwajcarskiego Jakub Parr, który później modernizował zamek w Bolkowie oraz przebudowywał zamek książęcy w Brzegu na wspaniałą rezydencję renesansową.

Przystosowując kościół do nowych zadań, zlikwidowano pierwotny, stromy dach gotycki nad korpusem świątyni, a nowy, płaski dach uzyskał charakter obszernego tarasu artyleryjskiego, obwiedzionego murem z licznymi strzelnicami (z zachowanych dokumentów wynika, że do wyposażenia świątyni należały niegdyś dwie armatki). We wschodniej części prezbiterium, nad starymi oknami gotyckimi, przebito także skośne otwory machikułowe, umożliwiające rażenie nieprzyjaciela, który dotarłby bezpośrednio pod mury kościoła. W ten sposób kościół upodobnił się zewnętrznie do zamku zwieńczonego blankami.

Groźny widok tej budowli o masywnej bryle i strzelistych murach, najeżonych grzebieniem attyki i ziejących otworami strzelnic, miał działać deprymująco na ewentualnego napastnika, dopełniając w ten sposób psychologicznie praktyczne walory obronne świątyni.

W wypadku zdobycia miasta przez nieprzyjaciela kościół miał stanowić ostatnie schronienie dla ocalałej ludności. W związku z tym, na wypadek długotrwałego oblężenia, wykopano w jego wnętrzu studnię.

Zachowane zabytki

Inkastelacja kościoła parafialnego wzmocniła w ogromnym stopniu południowo-wschodni odcinek fortyfikacji miejskich. Odcinek ten był wcześniej najbardziej zagrożony ze względu na sąsiedztwo wyżej położonych partii terenu i brak zewnętrznego pasa murów. Przypuszczalnie w tym samym czasie przeprowadzono także gruntowną modernizację murów miejskich Paczkowa. Stare baszty w wewnętrznym pierścieniu murów przystosowano do umieszczenia na nich artylerii, a zewnętrzny pierścień murów zaopatrzono w półokrągłe basteje.

Inkastelowany kościół parafialny oraz pozostałości murów miejskich w Paczkowie stanowią obecnie jeden z najpiękniejszych i najciekawszych zespołów zabytkowej architektury obronnej w Polsce. Główne wejście do kościoła zdobi wyjątkowo piękny, kamienny portal gotycki z końca XIV w. o bardzo bogatej dekoracji rzeźbiarskiej (poszerzony w 1577 r., jak informuje umieszczona na nim inskrypcja łacińska). Widnieją na nim tarcze herbowe biskupa Przecława z Pogorzeli oraz biskupiego Księstwa Nyskiego (trzymane przez giermków).

Zachowana do dziś studnia, zwana tatarską, nie jest jedynym godnym uwagi obiektem we wnętrzu kościoła. W kościele zachowały się także zabytkowe płyty nagrobne z okresu od XVI do XVIII w. Do wyposażenia świątyni należą między innymi kamienny ołtarz renesansowy z 1588 r. (w dawnej kaplicy Maltitzów), barokowy ołtarz z początku XVIII w., późnorenesansowe stalle z XVII w., marmurowa chrzcielnica z 1845 r. oraz liczne obrazy i rzeźby z okresu od końca XV do XIX w.
autor: Zbigniew Bereszyński
Źródło: Gazeta Wyborcza Opole 2009-08-19

Kościół-cytadela w Paczkowie

carrollus Wysłany: 19 Mar 2013 19:08 

Marzec 2013. Kościół był.... ???? No oczywiście zamknięty!