Paczków

Paczków założono w 1254 r., a jego lokacji dokonano na prawie flamandzkim. Inicjatorem jego powstania był biskup wrocławski Tomasz I, w założeniach którego gród ten miał chronić południowo-zachodniej granicy księstwa biskupiego. Ze względu na charakter miasta, prawdopodobnie już na samym początku jego istnienia zostało ufortyfikowane i to podwójnymi murami. Obwarowania Paczkowa są najlepiej zachowanym na Śląsku zabytkiem miejskiej architektury obronnej. Przypuszcza się nawet ze pierwsze obwarowania były drewniano-ziemne. Murowane fortyfikacje, które w swym zasadniczym kształcie dotrwały do dzisiaj, znane są przynajmniej od polowy XIV wieku, w tym bowiem czasie za panowania biskupa Przecława z Pogorzeli (1341-1376) zwanego "fortyfikatorem nyskiego księstwa", mury Paczkowa uzbrojone zostały w baszty i wieże. Obwód paczkowskich murów to łączna długość około 1200 metrów. Kurtyny murów, wzniesione z kamienia łamanego, wysokie niegdyś na 9 metrów, posiadały krenelaże z blankami. W ciągu murów osadzone były gęściej niż w innych miastach śląskich tzw. baszty łupniowe - sa to baszty na rzucie półkola lub półprostokąta, otwarte od strony miasta. Było ich 24, dziś jest 19, zachowanych w całej lub połowicznej wysokości, oraz reszty murów trzech baszt. W 2. połowie XV stulecia wynalazek broni palnej spowodował konieczność modernizacji całego systemu. Wówczas to wzniesiono przed murami drugi pierścień umocnień. Ten zewnętrzny obwód, za fosa, był niższy i wyposażony w urządzenia pozwalające ustawić za nim działka strzelnicze. Reszty tego muru zachowały się jedynie w fundamentach. W wieku XVIII mury przestały pełnić funkcje obronne, choć przez zamykanie bram nadal służyły jako zapora przed niepożądanymi włóczęgami. Zewnętrzny pierścień murów, od XVII w. popadający w ruinę, rozebrano w początku wieku XIX ... na miejscu zniwelowanych w 1847 r. fos założono planty. W latach 1891-99 przeprowadzono generalny remont obwarowań oraz rekonstrukcje zniszczonych fragmentów murów i baszt.(źr: http://paczkow.info)

plan średniowiecznego Paczkowa

jedna z XIV wiecznych baszt

----------------------------------------------------------------------------------------------------------

Paczków - biskupie miasto warowne

Paczków był od początku bardzo nietypowym miastem, głównie mającym funkcje militarne. Zachował się tutaj jeden z najokazalszych zespołów zabytkowej architektury obronnej na Śląsku

Miasto powstało na obszarze podłużnej "rynny", ciągnącej się pomiędzy pasmem Gór Złotych a wzniesieniami Przedgórza Sudeckiego. Dnem tej "rynny" płynie Nysa Kłodzka. We wczesnym średniowieczu tereny te stanowiły zachodnią rubież kasztelanii otmuchowskiej, należącej już przed 1155 r. do posiadłości biskupstwa wrocławskiego. Tworzyły one rodzaj klina, wbitego pomiędzy należącą do Czech ziemię kłodzką a posiadłości piastowskich książąt dolnośląskich.

Z racji swojego szczególnego usytuowania rejon Paczkowa odgrywał ważną rolę strategiczną, którą doceniali zarówno biskupi wrocławscy, jak też śląscy Piastowie. W XIII-XIV w. powstało tutaj całe skupisko obiektów obronnych, usytuowanych po obu stronach Nysy Kłodzkiej. Jednym z nich był pograniczny gród kasztelański założony na lewym brzegu rzeki, w granicach dzisiejszej wsi Chałupki, i wzmiankowany w XIV w. jako Novum Castrum („Nowogród”) lub Neuhaus.

nnym obiektem był wzmiankowany w 1301 r. gród Paczków, założony przez któregoś z książąt dolnośląskich na prawym brzegu Nysy Kłodzkiej, w widłach Kamiennej i Młynówki. Po pierwszym z wymienionych obiektów (Novum Castrum) pozostało okazałe grodzisko lub zamczysko z wałami ziemnymi i fosami. Po drugim (gród Paczków) nie zachował się żaden widoczny ślad.

Trzecim obiektem był niewielki gródek rycerski na terenie dzisiejszego Starego Paczkowa, gdzie również zachowało się grodzisko. Czwartym obiektem było założone w 1254 r. warowne miasto biskupie.

Początki miasta

Założenie miasta dokonało się pod patronatem biskupa Tomasza I w 1254 r. Najstarsze fortyfikacje miasta miały zapewne formę obwałowań ziemnych z częstokołem i fosą. W połowie XIV w. biskup Przecław z Pogorzeli otoczył miasto murami obronnymi. Wiadomo, że istniały dwa pierścienie murów miejskich. Wyższy mur wewnętrzny, zbudowany z kamienia polnego, a gdzieniegdzie łamanego, był zaopatrzony w trzydzieści baszt łupinowych (otwartych od strony miasta), okrągłych lub czworobocznych, oraz wieże przy bramach miejskich. W części obwodu obronnego, głównie po stronie północno-zachodniej, istniał również niższy mur zewnętrzny (przedmurze), oddalony o 7-8 m od muru wewnętrznego. Całość umocnień otaczała fosa.

W murach miejskich istniały pierwotnie trzy bramy: Dolna (Wrocławska) po stronie północno-wschodniej, Górna (Kłodzka) po stronie południowo-zachodniej i Łaziebna (Ząbkowicka) po stronie północno-zachodniej. Po stronie południowo-wschodniej istniała ponadto tzw. furta zmarłych, usytuowana mniej więcej na wysokości kościoła parafialnego i prowadząca na położony poza murami miejskimi cmentarz. Obronę wszystkich trzech bram stanowiły wysokie wieże przybramne. W 1573 r. przebito w murach, po stronie południowo-wschodniej, czwartą bramę, znaną jako Brama Nowa lub Nyska. W przeciwieństwie do starszych bram nie była ona broniona przez wieżę.

Burzliwe losy

Mimo posiadanych umocnień miasto wielokrotnie cierpiało na skutek napaści i konfliktów zbrojnych. Pierwszy udokumentowany przypadek tego typu miał miejsce w 1318 r., gdy zwaśniony z biskupem wrocławskim feudał Wusthube napadł na mieszczan paczkowskich zgromadzonych podczas nabożeństwa, zabijając lub raniąc wielu z nich oraz biorąc w niewolę miejscowego wójta.

W szczególnie dramatyczny sposób zapisał się w dziejach miasta okres wojen husyckich oraz późniejszych walk o koronę czeską. Wtargnąwszy po raz pierwszy na Śląsk w 1428 r., husyci zaatakowali ze specjalną zaciekłością biskupie księstwo nyskie, którego ówczesny władca, biskup Konrad, książę oleśnicki z rodu Piastów, odgrywał główną rolę w mobilizowaniu sił śląskich do walki z ruchem husyckim w Czechach. W marcu 1428 r., po stoczeniu zwycięskiej bitwy z wojskami śląskimi pod Nysą, husyci dotarli pod Paczków, paląc miasto i pustosząc jego okolice. Spędziwszy jakiś czas w obozie pod Paczkowem, najeźdźcy ruszyli stąd dalej, ku Odrze, zdobywając kolejne miasta i zamki śląskie.

Dalsze szkody i zniszczenia przyniósł okres pokoju po zakończeniu wojen husyckich! Zawarty w 1436 r. układ pokojowy pomiędzy biskupem wrocławskim Konradem a ówczesnym regentem Królestwa Czeskiego Aleksym z Riesenburga przewidywał m.in. rozbiórkę zamków i fortyfikacji miejskich w księstwie nyskim. Mury miejskie Paczkowa zostały w związku z tym w połowie wyburzone, w następstwie czego miasto stało się na długi czas praktycznie bezbronne.

Nie ominęły Paczkowa również działania wojenne w okresie walk pomiędzy popieranym przez stronnictwo husyckie narodowym królem Czech Jerzym z Podiebradów a popieranym przez stronnictwo katolickie królem węgierskim Maciejem Korwinem. W 1467 r. doszło do oblężenia Paczkowa przez wojska czeskie Jerzego z Podiebradów. W następnym roku Czesi ponownie próbowali zdobyć miasto przez zaskoczenie.

Zawarty w 1479 r. pokój w Ołomuńcu, kończący kolejną rundę walk o koronę czeską (między zwolennikami Macieja Korwina a stronnikami Władysława Jagiellończyka), położył kres regularnym działaniom wojennym, ale nie wyeliminował rozpanoszonej anarchii feudalnej i związanej z nią plagi rozbójnictwa rycerskiego. Położony za Nysą Kłodzką dawny gród kasztelański w Chałupkach (Novum Castrum, Neuhaus) stał się w owych czasach groźnym gniazdem rozbójniczym. Dopiero zdobycie i zburzenie owej warowni przez wojska biskupa Jana Thurzona w 1509 r. zapewniło ostatecznie spokój w okolicach Paczkowa.

Zagrożenie tureckie i modernizacja

Pierwsza połowa XVI w. przyniosła poważne wzmocnienie systemu obronnego miasta. Paczków uzyskał w tym zakresie istotną pomoc ze strony władz biskupich zainteresowanych wzrostem potencjału obronnego księstwa nyskiego. W 1514 r. biskup Jan Thurzo zezwolił miastu na pobieranie z kamieniołomów koło Chałupek kamienia w takiej ilości, jaka będzie potrzebna do budowy wież, baszt i wszelkich innych obiektów, jakie okażą się niezbędne dla wzmocnienia zdolności obronnych Paczkowa.

W sposób szczególnie intensywny zajęto się umacnianiem miasta około 1530 r., w odpowiedzi na zagrożenie tureckie. Przebudowano gruntownie kościół parafialny w Paczkowie, przekształcając go w rodzaj cytadeli wzmacniającej obronę miasta na kierunku największego zagrożenia. Przypuszczalnie w tych samych czasach zbudowano również półokrągłe basteje w zewnętrznym pasie murów obronnych miasta. Stare, średniowieczne baszty w wewnętrznym pierścieniu murów miejskich przystosowano do umieszczenia na nich artylerii.

W drugiej połowie XVIII w. fortyfikacje miejskie Paczkowa, przestarzałe już militarnie, pozostawały nadal przydatne dla celów administracyjno-porządkowych. Aby ułatwić pobieranie akcyzy od towarów wwożonych do miasta, władze pruskie nakazały w tym czasie zamknięcie, a następnie zamurowanie bram Nyskiej i Ząbkowickiej (Łaziebnej). W 1784 r. dokonano częściowej rozbiórki umocnień Bramy Wrocławskiej.

W XIX w. postrzegano fortyfikacje miejskie już jako przeszkodę dla komunikacji i rozwoju przestrzennego miasta. W latach 1819-1821 otwarto na nowo bramy Ząbkowicką i Nyską. Rozpoczęta w 1821 r. częściowa rozbiórka fortyfikacji przybrała na sile w latach 40. XIX w. Usunięto wówczas średniowieczne urządzenia obronne przy bramach miejskich, zlikwidowano zewnętrzny ciąg murów i zasypano fosę, tworząc na jej miejscu promenady. Na szczęście wewnętrzny pierścień murów z basztami zachowano niemal w całości, a nawet wyremontowano, usuwając tylko górne partie budowli z krenelażem.

Oprócz większej części murów i baszt zachowały się wszystkie trzy wieże przy dawnych bramach miejskich. Wieże te były samodzielnymi ośrodkami obrony, dostępnymi wyłącznie z korony murów miejskich. Poniżej oryginalnych otworów wejściowych zachowały się kamienne konsole stanowiące niegdyś oparcie dla drewnianych pomostów umożliwiających połączenie z gankami straży na murach miasta. W pobliżu dawnej Bramy Łaziebnej (Ząbkowickiej) zachowały się również górne partie murów z gankiem straży i przedpiersiem ze strzelnicami.

Na szczycie wieży Bramy Wrocławskiej, udostępnionej dla zwiedzających, znajduje się punkt widokowy. Roztacza się stamtąd piękna panorama miasta na tle pobliskich Gór Złotych.
autor: Zbigniew Bereszyński
Źródło: Gazeta Wyborcza Opole 2009-08-18

Fragment murów miejskich z basztą. W głębi - warowny kościół parafialny