Bystrzyca "Duży Ryczyn"

wieś w powiecie oławskim, w gminie Oława
Na terenie rezerwatu ryczyńskiego znajduje się kompleks grodzisk i osad,
Najważniejszym z nich był gród nazywany obecnie Ryczyn Wielki lub Ryczyn Duzy Gród wymieniany był w bulli papieskiej w 1093 roku. Siedziba kasztelanii do 1297 roku.
W 1390 roku miały tu miejsce pierwsze w Polsce badania archeologiczne - na zlecenie księcia brzeskiego Ludwik I brzeski"Ludwika I poszukiwano grobów biskupów wrocławskich.
Duże grodzisko ryczyńskie jest typowym grodem pierścieniowatym o kształcie kolistym, a raczej lekko owalnym. Przeciętna wysokość wałów dochodzi do 5 m., a szerokość ich u szczytu wynosi do 12 m. Od strony południowo-wschodniej wały obniżają się do poziomu majdanu grodziska tworząc przerwę w obwałowaniu. Była to kiedyś brama wejściowa do grodu. Od strony zewnętrznej wału grodowego przebiegała niegdyś 5 - 10 metrowa fosa. Napełniona była stojącą wodą. Wskutek regulacji Odry i ujęcia w koryto jej szerokiego rozlewiska odległość grodzisk ryczyńskich od obecnego koryta Odry wynosi około 1 km, podczas gdy grodziska te w okresie wczesnośredniowiecznym położone były tuż nad Odrą, o czym świadczą ślady jej pradoliny w bezpośrednim sąsiedztwie grodzisk. Gdzieś około XI wieku pojawiają się na terenie grodziska koryta rowów odwadniających, przeznaczonych na zbieranie nadmiaru wody leśnej. Koryta te połączone były z fosą oraz prawdopodobnie z Odrą. Profil w przekopie archeologicznym pozwolił ujawnić 5 warstw osadniczych, 4-krotnie przerywanych śladami katastrofalnych powodzi. Stwierdzono ponadto występowanie jam i ognisk. Osadnictwo koncentrowało się dookolnie wewnątrz grodu u stóp wału. Środek grodziska stanowił dziedziniec.

Około roku 1093 Ryczyn został prawie całkowicie zniszczony przez czeskiego księcia Brzetysława II. Spokój na pograniczu śląskim przywrócił dopiero Bolesław Krzywousty w 1099 roku w zamian za uznanie lenna kłodzkiego. Gród ryczyński został odbudowany i stał się wtedy jednym z najważniejszych polskich grodów obronnych Śląska. Pokój ten był wyjątkowo krótkotrwały, ponieważ w 1103 r. Śląsk ponownie najechał Borzywoj czeski i Świętopełk ołomuniecki. Ryczyn ponownie został oblężony, ale nie poddał się wojskom czeskim. Przychodzący z odsieczą Bolesław Krzywousty rozbił koalicję czesko-morawską, przeciągnął Świętopełka na swoją stronę i w kwietniu 1103 r. za cenę odstąpienia Raciborza zawarł pokój. W tej sytuacji gród ryczyński odegrał ważną rolę jako na przemian warowny gród obronny lub baza wypadowa.
ażnymi źródłami wymieniającymi wiele grodów śląskich, w tym również Ryczyn są 2 bulle papieskie dla biskupstwa wrocławskiego z lat 1155 i 1245. Na podstawie tych papieskich bulli dowiadujemy się o kasztelańskiej funkcji grodu w Ryczynie. W 1203 r. wymienione jest w źródłach po raz pierwszy nazwisko kasztelana. Kasztelan (comes) był przede wszystkim przedstawicielem księcia. Był naczelnym zwierzchnikiem grodu kasztelańskiego i dowódcą wojskowym na podległym obszarze kasztelani oraz sprawował władzę administracyjną i sądowniczą w stosunku do ludności podległej i zależnej. W źródłach z XIII wieku znajdują się pewne wzmianki dotyczące grodu ryczyńskiego, istniejącej tam kasztelani, nazwisk poszczególnych kasztelanów sprawujących swoje funkcje aż do roku 1284 oraz kościoła w Ryczynie. Pierwszym wymienionym w źródłach kasztelanem był Imbram Hemerammus (1203 r.). Następnie od 1223 do 1232 r. Ryczynem władał komes Jarosław; od 1232 do 1233 r. komes Bogusław; od 1234 do 1239 r. komes Klemens; od 1239 do 1241 r. komes Bogusław (przypuszczalnie poległ pod Legnicą); od 1242 do 1243 r. komes Teodoricus; od 1244 do 1247 r. komes Mrosco; od 1247 do 1250 komes Bertoldus; od 1250 do 1257 r. ponownie komes Mrosco; od 1257 r. komes Jan. Ostatnim kasztelanem Ryczyna był Racław, zwany Drzemlikiem, który sprawował władzę nad kasztelanią do 1284 r. (źr: http://www.brzeg.pttk.pl,http://www.lesnawoda.pl/?n=grod-ryczyn)

rekonstrukcja grodu ze strony PTTK Ziemi Brzeskiej,

UWAGA, obiekt jest wykazywany także jako Leśna Woda – przysiółek w powiecie brzeskim, w gminie Lubsza w województwie opolskim

=============================================

Grody kasztelanii ryczyńskiej

Ok. 990 r. ziemie śląskie przyłączyli do swego państwa Piastowie, ale walki z Czechami toczyły się jeszcze półtora wieku. Ważną rolę odgrywały w nich nowe grody państwowe Piastów

Nowe warownie stały się lokalnymi ośrodkami władzy wojskowej, skarbowej i sądowniczej. Spełniały także rolę garnizonów dla wydzielonych części drużyny książęcej rekrutującej się, jak dziś wiemy, m.in. spośród wojowników skandynawskich (Normanów), stanowiących militarną elitę owych czasów.

Z czasem doszło do administracyjnego podzielenia państwa Piastów na okręgi grodowe, którymi zarządzali książęcy namiestnicy zwani kasztelanami. Ośrodkiem jednego z takich okręgów stał się potężny gród w Ryczynie, usytuowany na prawym brzegu Odry, mniej więcej w połowie odległości pomiędzy obecnymi miastami - Brzegiem i Oławą. Gród ten był głównym elementem większego zespołu obiektów obronnych, których zachowane do dziś pozostałości usytuowane po obu stronach granicy oddzielającej obecnie województwo opolskie od województwa dolnośląskiego należą do najciekawszych zespołów zabytkowych na Śląsku.

Kasztelania ryczyńska

Gród ryczyński został zbudowany jako państwowy gród piastowski w niezwykle ważnym strategicznie rejonie: nad brzegiem Odry, w pobliżu miejsca, w którym rzeka ta przepływała przez tzw. przesiekę śląską - pas celowo nie trzebionej puszczy o przeznaczeniu obronnym, ciągnący się wzdłuż Nysy Kłodzkiej i Stobrawy. Do jego podstawowych funkcji militarnych należało strzeżenie przeprawy przez Odrę oraz kontrolowanie ruchu na rzece.

Gród ryczyński był ośrodkiem kasztelanii (okręgu grodowego) wymienionej po raz pierwszy (pod zniekształconą nazwą "Trecen") w bulli protekcyjnej dla biskupstwa wrocławskiego, wystawionej przez papieża Hadriana IV w 1155 r.

W 1203 r. pojawia się w dokumentach imię pierwszego znanego kasztelana ryczyńskiego, którym był Imbram Gniewomirowic (tj. syn Gniewomira) z rodu Ilikowiców, zwanych też Strzegomiami, bliski krewniak słynnego biskupa krakowskiego Iwona Odrowąża, sprawujący swoją funkcję do 1223 r.

Urząd kasztelana ryczyńskiego należał do najważniejszych i najbardziej zaszczytnych godności na średniowiecznym Śląsku, a piastujący tę funkcję dostojnicy byli wymieniani w dokumentach na pierwszym lub jednym z pierwszych miejsc po księciu.

Jako siedziba kasztelana gród ryczyński był lokalnym ośrodkiem władzy dla obszaru obejmującego położone po obu stronach Odry okolice obecnego Brzegu i Oławy o łącznej powierzchni ponad 1000 km kw. Przypuszczalnie w 1149 r. przy grodzie ryczyńskim powstał jeden z pierwszych - po katedrze wrocławskiej - kościołów na Śląsku, noszący wezwanie Najświętszej Marii Panny i pozostający pod patronatem książęcym. Według XIV-wiecznego przekazu już w latach 1000-1010 działał w okolicach Ryczyna benedyktyński pustelnik i misjonarz św. Świerad. Również wzniesiony w późniejszych czasach kościół grodowy miał najpewniej charakter placówki misyjnej.

Ważna rola obronna

Wśród różnorodnych funkcji grodu ryczyńskiego - politycznych, administracyjnych, gospodarczych, obronnych itd. - zdecydowanie dominujący charakter miały jego funkcje militarne jako warowni kontrolującej pradawne szlaki lądowe i wodne, biegnące wzdłuż Odry (Kraków-Opole-Wrocław) oraz przez tę rzekę (Praga-Kłodzko-Kalisz).

Ryczyn należał do systemu piastowskich grodów odrzańskich, zapewniających obronę polskiej granicy zachodniej. Wraz z grodami w Bardzie i Niemczy gród ryczyński zapewniał również obronę kraju przed najazdem od strony Czech. Podczas wojen prowadzonych przez Bolesława Krzywoustego gród ten spełniał na przemian rolę ośrodka obrony oraz bazy wypadowej do działań przeciwko Czechom.

Dominacja militarnych zadań grodu ryczyńskiego pozostawała w ścisłym związku z jego lokalizacją nad brzegiem Odry - na trudno dostępnym terenie zalewowym, o nikłych walorach osadniczych, ale wybitnie dogodnym dla celów obronnych. Nie uregulowana wówczas Odra tworzyła liczne zakola, a nad jednym z nich, na prawym brzegu rzeki, leżał obronny kompleks grodu ryczyńskiego ze swoistym przyczółkiem po drugiej stronie Odry, w postaci nadrzecznego grodu w granicach dzisiejszej wsi Lipki (obecne, odległe od rzeki położenie grodzisk ryczyńskich jest efektem późniejszej regulacji Odry). Taka struktura obronnego zespołu kasztelanii umożliwiała ścisłą kontrolę przeprawy i ruchu na rzece. Mogło to łączyć się z czerpaniem dochodu z poboru myta i opłat celnych.

Pierwsza wzmianka na temat roli odegranej przez gród ryczyński (czy grody ryczyńskie) w działaniach wojennych pochodzi z czeskiej kroniki Komasa i dotyczy wydarzeń z 1093 r., kiedy to czeskie wojska Brzetysława II dokonały najazdu na Śląsk, udzielając pomocy Zbigniewowi przeciwko jego ojcu Władysławowi Hermanowi i palatynowi książęcemu Sieciechowi. Według przekazu kronikarskiego wojska czeskie spustoszyły wówczas cały obszar Śląska środkowego pomiędzy grodem ("castrum") ryczyńskim a Głogowem.

Najważniejszym epizodem w dziejach Ryczyna była jego doniosła rola w odparciu wielkiego najazdu niemieckich i wojsk czeskich w 1109 r. Siły inwazyjne pod wodzą króla niemieckiego i przyszłego cesarza Henryka V dotarły wówczas z biegiem Odry aż pod "castrum Recen". Tutaj ostatecznie zatrzymały się i rozpoczęły odwrót, oznaczający zupełne fiasko wyprawy, której innymi epizodami były słynna obrona Głogowa oraz bitwa na Psim Polu koło Wrocławia.

W czasie badań archeologicznych w latach 1958-1962 odkryto tkwiące w rozwalisku wału przepalone ostrze topora, będące materialnym świadectwem zaciętej walki i pożaru. Znalezisko to pozostaje być może w związku z wydarzeniami wojennymi z 1109 r.

Ważna rola historyczna grodu ryczyńskiego skończyła się w drugiej połowie XIII w. w związku z rozkładem dotychczasowego systemu prawa książęcego i upowszechnieniem się zachodnioeuropejskich rozwiązań społeczno-ustrojowych (lokacje miast i wsi na prawie niemieckim, feudalizacja stosunków społecznych). Rolę lokalnego ośrodka władzy przejął wówczas niedaleki Brzeg, dogodniej usytuowany na wysokim, lewym brzegu Odry. Położony na terenach zalewowych gród ryczyński opustoszał już przed połową XIV w., a związana z nim osada zanikła ostatecznie w połowie XVI w. Resztki potężnego grodu pochłonął pokrywający je do dziś las.

W 1561 r. Ryczyn jako "Ritzen" pojawił się jeszcze na wydanej wówczas pierwszej mapie Śląska, opracowanej przez Marcina Helwiga. Był to ostatni już ślad istnienia tego ważnego niegdyś ośrodka.

Pozostałości warowni

Do naszych czasów zachowały się pozostałości trzech obiektów obronnych, stanowiących razem duży kompleks obronny wczesnośredniowiecznej kasztelanii ryczyńskiej. Na prawym brzegu Odry, przy leśnej drodze ze wsi Błota (woj. opolskie) w kierunku Oławy, już w granicach województwa dolnośląskiego, w odległości około 3 km na południowy wschód od Błot, znajduje się duże grodzisko pierścieniowate będące pozostałością właściwego grodu kasztelańskiego. Sąsiaduje z nim mniejsze grodzisko stożkowate - prawdopodobnie pozostałość strażnicy umożliwiającej kontrolowanie żeglugi odrzańskiej.

Duże grodzisko pierścieniowate - tzw. Ryczyn Duży - ma kształt lekko owalny i rozmiary 154 na 160 m. Przeciętna wysokość wałów sięga 5 m. Po stronie południowo-wschodniej widoczna jest przerwa w obwałowaniu, stanowiąca pozostałość dawnej bramy. W tym też miejscu zachowała się częściowo fosa, połączona obecnie z rowem odwadniającym.

Sąsiadujące z grodziskiem pierścieniowatym małe grodzisko stożkowate - tzw. Ryczyn Mały - zachowało się w postaci niewysokiego kopca, otoczonego resztkami fosy. Na szczycie kopca stwierdzone zostały pozostałości drewnianej budowli na planie kwadratu - być może wieży strażniczej lub obserwacyjnej.

Trzecim elementem unikalnego zespołu zabytkowego dawnej kasztelanii ryczyńskiej jest grodzisko pierścieniowate koło Lipek, na przeciwległym brzegu Odry. Grodzisko to jest położone w dolinie Odry, w odległości około 1,5 km na południowy wschód od wioski i około 250 na południe od lewego brzegu rzeki. Ma postać kolistej platformy o średnicy około 75 m i wysokości nie przekraczającej 2 m. Nasyp (w dużym stopniu zdewastowany) otaczają ślady fosy. Gród w Lipkach spełniał rolę pomocniczą w stosunku do głównego grodu kasztelańskiego jako położone za rzeką miejsce ufortyfikowane, umożliwiające pełne kontrolowanie ruchu na Odrze i przez Odrę.
autor: Zbigniew Bereszyński
Źródło: Gazeta Wyborcza Opole 2009-08-10

Grodzisko pierścieniowate Ryczyn Duży