Liw

Zamek Liw został zbudowany na lewym brzegu Liwca, na wschód od miasta lokowanego w 1421 r. Fundatorem założenia obronnego był książę mazowiecki Janusz I Starszy, który przed 1429 rokiem zlecił to zadanie mistrzowi murarskiemu Niclosowi (budowniczemu zamku w Trokach i Ciechanowie). Zamek wzniesiony wśród podmokłych łąk i rozlewiska rzeki miał za zadanie obronę przeprawy przez Liwiec oraz stanowił wartownię na wschodniej granicy księstwa. Na sztucznie usypanym wzniesieniu o powierzchni 1000 m2 powstała najmniejsza ceglana warownia na Mazowszu. Pierwotnie zamek został założony na planie kwadratu o boku 80 x 80 metrów, a przed nim znajdował sie ufortyfikowany "przygródek" z zabudowaniami gospodarczymi. Pierwotny zamek średniowieczny składał się z murów obwodowych o wysokości ok. 6 metrów z blankami, Domu Dużego, w którym urzędował burgrabia i wysuniętej przed mury obwodowe otwartej od strony dziedzińca basztę bramną z mostem zwodzonym. Zamek z miastem łączyła wąska grobla usypana na mokradłach. Zamek pierwszej przebudowy doczekał się pomiędzy latami 1526-1536. Wówczas to będąc własnością księżnej Anny Mazowieckiej (zm. 1557) uległ przebudowie. Dokonano podniesienia murów obronnych do 12 metrów, Dom Duży nadbudowano o jedną kondygnację, przez co mógł pełnić funkcje dworskie. Zmieniono również bramę zamykając ją murem od strony dziedzińca i nadbudowując jedno piętro. Na zamkowym dziedzińcu powstał niewielki dom gospodarczy zwany Domem Małym i spichlerz. Kolejną przebudowę przeprowadzono na polecenie królowej Bony Sforzy. W latach 1549-1570 przebudowano bramę na wieżę podnosząc ją o dwa piętra. Zlikwidowano krenelaż i zaopatrzono mury w stanowiska strzelnicze dla broni palnej. W takim stanie zamek istniał do Potopu. W 1657 wojska szwedzkie zbombardowały zamek i go spaliły. Kolejnych zniszczeń dokonali Szwedzi w 1700 i 1703. Reszty dewastacji dokonał czas. Pod koniec XVIII wieku decyzją starosty Tadeusza Grabianki na miejscu Domu Małego naprzeciwko gotyckiego pałacu wzniesiono murowany dwór kancelarii. Parterowy obiekt z mansardowym dachem postawiony w 1782 roku uległ zniszczeniu w latach 1846-1855. Ruina gotyckiego zamku nie była remontowana. Przez pewien czas w zachowanej wieży zamku była kuźnia. Po I wojnie światowej dokonano niewielkich prac badawczych. Podczas okupacji zainteresowali się ruinami Niemcy mylnie wprowadzeni w błąd przez miejscowego społecznika Otto Warpechowskiego o krzyżackim pochodzeniu warowni. W latach 1943-1944 cegły z murów zamkowych, które miały zostać wykorzystane do budowy obozu zagłady w Treblince wróciły na swoje miejsce. Niemcy zabezpieczyli obiekt i rozpoczęli prace przy rekonstrukcji wieży. Przerwali je jednak natychmiast po tym jak wyszła na jaw prawda historyczna. W 1945 zamek ponownie uległ uszkodzeniu podczas działań wojennych. Po wojnie dokonano zabezpieczenia w formie trwałej ruiny zachowanych gotyckich murów i odrestaurowano wieżę bramną. W latach 1957-1961 odbudowano dwór kancelarii starościńskiej z przeznaczeniem na Muzeum-Zbrojownię. Obecnie dla zwiedzających udostępnione są sale w odrestaurowanym dworze, a także wieża bramna. Z dawnego Domu Dużego zachowały się jedynie gotyckie piwnice i część okalających go murów.

zamek na pocztówce z początku XX wieku

Widok zamku w 1867 roku. (źródło: http://www.ruinyizamki.forall.pl)

rekonstrukcja zamku z XIV/XV wieku wg. Z.Tomaszewskiego i A.Kasinowskiego 1959r.
(źródło:Leksykon Zamków...Arkady2003, str.275)

plan zamku wg. B.Guerquina 1974 (źródło:Leksykon Zamków...Arkady2003, str.275)