Płock

Tegoż typu warownego, co kościół w Czerwińsku, a zwłaszcza kollegiata w Tumie, jest również i okazała katedra w Płocku z XII. w. Widzimy więc tam dwie ośmioboczne wieże od frontu trzynawowej bazyliki sklepionej. Nawa krzyżowa posiada, analogicznie jak w Tumie, dwie przysadziste baszty półokrągłe, które, według słusznego przypuszczenia Łuszczkiewicza, służyły do obrony ścian bocznych świątyni. Katedra płocka wzniesiona została w obrębie zamku i jego umocowań, dlatego wieża zamkowa została w spokojniejszych czasach przerobiona na dzwonnicę (jak to zresztą u nas często się działo). (Rys. 19). Dzwonnica ta zdradza swe obronne pochodzenie przez cztery okrągłe wieżyczki na narożnikach, otaczające okazały hełm wieżycy. Ten sposób zwieńczenia baszt zamkowych przeszedł z czasem i do budownictwa kościelnego, czego najpiękniejszym przykładem w Polsce jest hełm wieży Marjackiej w Krakowie. Wieże katedry płockiej wyglądały dawniej inaczej, stosując się do obronnego charakteru zamkowej świątyni: i tak dawna pieczęć kościelna z XIV. w. uwidacznia wyraźnie ówczesny stan murów z blankowaniem, bramą, a w głębi okazuje fronton katedry, której obie wieże mają poniżej dachów zębate blanki forteczne dla użytku łuczników i procarzy. (Rys. 11). Widzimy zatem, że świątynie romańskie nie poprzestawały na biernej obronności zwartych murów kamiennych, lecz gradem pocisków i strzał odpowiadały na atak wroga.