Sanniki

wieś w powiecie gostynińskim, w gminie Sanniki

Dwór książęcy istniał już zapewne od I poł. XV w. na co może wskazywać fundacja kościoła przez Siemowita V. Umożliwiał on krótki poby księcia wraz z dworem.
W 1775 roku lustratorzy opisali, że całość obwiedziona była płotem żerdziowym. Folwark funkcjonował nadal w 1789 roku, składał się z budynku mieszkalnego oraz budynków gospodarczych.
Obecnie na miejscu dawnego założenia stoi pałac.

Położenie w XIX wieku

Sensacyjne odkrycie w Sannikach. Archeolodzy na tropie dworu myśliwskiego książąt mazowieckich

W 2011 r. w parku pałacowym w Sannikach archeolodzy trafili na ślad dworu, który istniał zanim wybudowano pałac. Czy jest to dwór książąt mazowieckich, w którym w noc sylwestrową 1461/2 wydarzyła się tragedia, która rozpoczęła rozkład i powolne wchłanianie do Polski Księstwa Mazowieckiego po ponad 200 latach niezależnego istnienia? Czy późniejsze założenie mieszkalne?

Narożnik, piec i ceglana posadzka

W połowie października, podczas prac prowadzonych na terenie parku pałacowego w Sannikach, kilkadziesiąt metrów od południowej ściany pałacu, koparka przypadkowo odkopała kamienną konstrukcję.

Po odsypaniu ziemi okazało się, że natrafiono na jeden (północno-wschodni) z narożników fundamentów jakiejś budowli oraz fragment podstawy pod piec, który znajdował się około 10 m od narożnika w kierunku pd. Znaleziska ceramiki oraz fragment posadzki ceglanej koło pieca wskazywały, że konstrukcja powstała wcześniej nim wybudowano pałac i zapewne była drewniana. Archeolodzy nie mieli więc wątpliwości – odkryli dwór, w którym niegdyś mieszkali właściciele Sannik.

Wiedzieliśmy mniej więcej, gdzie szukać – opowiada wójt gminy Sanniki Gabriel Wieczorek – inicjator poszukiwań dworu – w tym miejscu było wzniesienie, które wskazywało, że mogła pod nim być jakaś budowla. Cieszę się, że okazała się pozostałościami dworu, a nie przybudówką pałacu.

Czy jednak natrafiono na dwór książąt mazowieckich, czy też późniejszy budynek, który znajdował się w Sannikach zanim wybudowano pałac, w którym koncertował później Fryderyk Chopin?

Jeżeli piec znajdował się po środku dworu, to wskazuje to, że był to dwór sporych rozmiarów, zapewne kilkuizbowy – tłumaczy Andrzej Tucholski z płockiej delegatury mazowieckiego konserwatora zabytków.

Jeśli wierzyć lustratorom królewskim, którzy zawitali do Sannik w 1602 r. i mieli okazję widzieć dwór książąt mazowieckich to nie była to zbyt spektakularna budowla. Jest w tej wsi dwór, który ma w sobie niewiele mieszkania – pisali lustratorzy, którzy na polecenie króla spisywali wszystkie dobra znajdujące się na ziemiach królewskich i osiągane z nich dochody – Jeden gmach ma w sobie izdeb 2 przeciwko siebie, z piecami, drzwiami i ławami; do tego w bok w tymże gmachu izdebka niewielka także z piecem, oknami i stołem.

W XVIII wieku, zanim jeszcze rozpoczęto budowę pałacu w Sannikach stał już jednak inny dwór, o wiele bardziej okazały. W tej wsi dwór do pomieszkania słuszny frontem do wschodu słońca stojący o dwóch łamanych dachach, w którym pokojów w koło obchodnych z garderobami narożnymi pod osobliwemi daszkami jest dziesięć… – podają źródła z 1775 r.

Który z tych dwóch dworów został więc odkryty?

W listopadzie archeolodzy rozpoczęli odsłaniać kamienne fundamenty, by ocenić skalę znaleziska. Odsłonili kamienie, które stanowiły podwaliny pod ściany na wszystkich bokach i uzyskali „plan” dworu.

Dwór z rozkładu fundamentów był duży – miał ok. 25 na 15 m, a wewnętrzne podziały wskazują na istnienie kilku pomieszczeń – opowiada prowadzący badania archeolog Andrzej Jankowski – Dwór był drewniany. Na jednym narożnym kamieniu znajdują się nawet wyciosane ślady, gdzie była zamocowana belka drewniana, na której opierała się konstrukcja jednej ze ścian. Co ciekawe nie znaleźliśmy ceramiki starszej niż XVII-wieczna.

Co kryje wzgórze pod dworem?

Wszystko wskazuje więc, że w Sannikach odkopano dwór znany z XVIII-wiecznych opisów, który został wybudowany w XVII w. Jest jednak duże prawdopodobieństwo, że ta okazała budowla stanęła w miejscu, gdzie w XV w. znajdował się mały dworek należący do książąt mazowieckich. I pozostałości tego dworku mogą tkwić pod fundamentami właśnie odkopanego dworu. Na taką hipotezę poza źródłami historycznymi, które mówią o istnieniu w Sannikach dworu, wskazuje położenie odkrytych przez archeologów fundamentów. Zachodnia część odkrytego dworu była posadowiona wyżej niż reszta budynku. Z tej strony pod fundamentami jest wzniesienie, które być może jest sztucznym nasypem, kryjącym w sobie ruiny starszego budynku. Co tam mogło się zachować?

Kamienie tworzące fundament i jeżeli dwór uległ spaleniu, pozostałości spalonych belek – stawia hipotezę Andrzej Jankowski. No chyba, że część starych fundamentów została wykorzystana do budowy nowej konstrukcji. Ale to mogą tylko rozstrzygnąć nowe badania.

Cieszę się, że dwór znajdował się w parku, a nie jak dotąd sądzono pod pałacem. Daje to nam możliwość prowadzenia dalszych badań i odkopania dworu książąt mazowieckich – mówi Gabriel Wieczorek. A jak go odkopiemy, to będę dążył do jego odbudowania. Będzie to pierwszy odkopany i zrekonstruowany dwór dawnych władców Mazowsza.Wówczas Sanniki będą nie tylko kojarzone z Chopinem, który niegdyś koncertował w pałacowych wnętrzach, ale także z książętami mazowieckimi i staną się jednym z najważniejszych punktów na przebiegającym przez całe Mazowsze Szlaku Książąt Mazowieckich.

Pierwszy odkopany dwór książąt mazowieckich.

Gdyby kolejne badania archeologiczne ujawniły pod fundamentami obecnie odkrytego dworu istnienie wcześniejszego założenia wybudowanego przez książąt mazowieckich, byłaby to nie lada sensacja archeologiczna.

Książęta mazowieccy wznosili nie tylko warowne grody i zamki, jak Rawa Mazowiecka, Ciechanów i Czersk, które zachowały się do naszych czasów. Budowali też dwory, które stawiali tam, gdzie lubili spędzać czas wolny, poświęcając się swojemu ulubionemu zajęciu, czyli polowaniu, bądź po prostu wypoczywali i biesiadowali w pomieszczeniach wygodniejszych niż zimne, pełne przeciągów, zamkowe komnaty.

Ale, choć źródła historyczne wspominają o istnieniu takich dworów w kilku miejscach na Mazowszu, to nikt jeszcze pozostałości takiego dworu nie odkopał.

Jedynie z przekazów historycznych wiemy, że istniał dwór książęcy w Mszczonowie, w Przasnyszu dwór książęcy opisywany przez Sienkiewicza w Krzyżakach był zapewne w miejscu późniejszego dworu starościańskiego na Świerczewie, dwór książęcy w Ostrowi Mazowieckiej istniał na terenie obecnego ogródka jordanowskiego, gdzie dziś znajduje się Gród Książąt Mazowieckich. Istniał też dwór myśliwski w Wiskitkach, w Opinogórze, w miejscu, gdzie na terenie parku koło Muzeum Romantyzmu znajduje się pomnik Krasińskiego i dwór (a może nawet zamek) w Makowie Mazowieckim.

Dwory książęce nie były budowlami okazałymi, szczególnie jak porównamy je do późniejszych dworów szlacheckich. Jednak to właśnie takie małe dwory były prototypami późniejszych wielkich, nieraz opiewanych w literaturze wielopokoleniowych dworów, które nieraz trudno było rozpoznać od małych pałaców.

W XV w. w mniemaniu budowniczych i inwestorów mały dworek był budynkiem typowym. W średniowieczu książęta i zamożni rycerze nie mieli zbyt wygórowanych oczekiwań. Niektórzy mieszkali jeszcze w siedzibach o wiele mniej wygodnych – w drewnianych wieżach usytuowanych na kopcach. Takie budynki też miały dwie izby, tyle, że w pionie. Na parterze mieściło się pomieszczenie gospodarcze, zaś na piętrze izba rycerska, do której właściciel, możny rycerz, wchodził …po drabinie.

Daniel Sukniewicz
źr. http://szlakksiazat.pl