Maków Mazowiecki

Maków Mazowiecki należy do najstarszych osad na Mazowszu. Pierwsze ślady osadnictwa, cmentarzysko z XII w., znajdują się na wysokim, lewym brzegu rzeki Orzyc. Płynęła ona wówczas starym korytem, prosto pod górę, tak jak dziś płynie mały strumyk Makowica. To właśnie nad nim, przy drodze do wsi Grzanka, natrafiono na ślady grodu warownego (ok. XII w.). Drewniany dwór królewski, wcześniej zamek książęcy, zniszczony lub uszkodzony prawdopodobnie w czasie wojny trzynastoletniej został odbudowany w 1482 r. Odprawiano w nim sądy grodzkie i ziemskie. Z bliżej nieznanych powodów dwór popadł w ruinę i został rozebrany. W czasach późniejszych na miejscu dworu książęcego stanął dom starościński. Interesujące opisy drewnianego domu starostów wraz z zespołem budynków można znaleźć m.in. w zachowanych lustracjach z 1549 r. i 1617 r. Dom starosty nie zachował się do naszych czasów. Lustracje i rewizje dóbr królewskich przeprowadzano albo w przypadku przejścia dóbr królewskich z rąk jednego dzierżawcy w ręce drugiego, albo w celu ustalenia wysokości opłat z tytułu dzierżawy, względnie przy przeprowadzaniu szczegółowych rozliczeń. Ogólnie stan dworu w Makowie wraz ze wszystkim zabudowaniami przedstawiał się bardzo źle. W połowie XVI w. praktycznie wszystkie budynki wymagały gruntownego remontu.
Opis budynków na dworze makowskim sporządzono 15 III 1549 r. Od strony zachodniej wymieniono duży dom (dwór), w którym znajdowała się sala z oknami bez szyb i z piecem wymagającym naprawy. Ściany w sieni przed salą były wsparte balami dębowymi. W tejże sali również znajdował się piec, nie opisano jednakże jego stanu zachowania. Za sienią była kolejna sala z murowanym kominkiem, ale bez szyb w oknach. W następnym budynku, który określono w spisie jako „letni”, była jedna izba z piecem murowanym, zniszczona i druga podobna, ale bez szklanych szyb. Chociaż budynek miał nowy, słomiany dach, a schody koło domu oraz ganek przed domem także były nowe, to ustawiono podpory, aby dom się nie zawalił. Wynika z tego, że remont, który przeprowadzono, nie został zrobiony kompleksowo. Lepiej przedstawiał się stan innego wymienionego w opisie budynku usytuowanego od strony południowej. Był to budynek z większą salą z nowym piecem i murowanym kominkiem. Szyby w oknach wymieniono na nowe. W sali nowy był także stół z taboretem i ławami oraz posadzka. Z głównej odremontowanej sali wchodziło się do kolejnej, w której był również nowy piec zbudowany ze starych i nowych cegieł. Kolejna sala w tym budynku znajdowała się już w dużo gorszym stanie. Nie wiadomo, jakimi kryteriami kierowano się podczas remontu, ale następna sala była nieodnowiona. Ze względu na zły stan zachowania, grożący nawet zawaleniem całej sali, wstawiono tam nowe podpory, gdyż ściany były zgniłe od wilgoci. Z tyłu tej sali znajdowała się spiżarnia, tylko w połowie odnowiona, pod którą znajdowała się piwnica. Dach tego domu został w poprzednich latach zrobiony na nowo. W drzwiach wstawiono nowe zawiasy i żelazny skobel. Trudno powiedzieć, dlaczego przeprowadzony remont, jak wynika z opisu, ograniczył się tylko do paru sal, podczas gdy inne w tym samym budynku pozostały zrujnowane. Na dworze makowskim, od strony zachodniej był kolejny budynek, w pobliżu wejścia do dworu, w którym również znajdowała się nieduża sala z murowanym piecem i druga sala odnowiona, z której wydzielono skarbiec. Wydaje się, sądząc z opisu, że obie sale były w dość dobrym stanie, choć cały budynek pokryto dachem ze starym gontem. Inny budynek, także w pobliżu wejścia do dworu, był bardzo zniszczony, z małą salą, spiżarnią i piwnicą. Zapewne nie nadawał się nawet do naprawy. Kolejną wymienioną w opisie budowlą była „piekarnia” – niestety z opisu nie wynika dokładnie, do czego mogła konkretnie służyć. Składała się z jednej sali z odnowionym piecem na fundamencie murowanym, drugiej sali, z której wchodziło się do trzeciej mniejszej. Całość podparta była drewnianymi podporami i przykryta starym słomianym dachem.
Opis zabudowań dworu makowskiego wymienia także starą stajnię na osiemnaście koni, ogrodzoną i w niewielkiej części również odnowioną. Do zabudowań dworskich należały ponadto: stara zagroda z dachem wymagającym naprawy oraz nowa zagroda podzielona na pięć boksów na bydło, przykryta nowym, słomianym dachem. Wymienia się również dwie stodoły: starą częściowo odnowioną i drugą nową, dużą z czterema boksami wraz ze spichlerzem do przechowywania zboża. Obie stodoły były przykryte słomianym dachem.
autor opisu: Małgorzata Witecka (źr:iszczatowska J. H., Z dziejów Makowa Mazowieckiego w XVII i XVIII w., Maków Mazowiecki i ziemia makowska, pod red. A. Słoniowej, Warszawa 1984, s. 81-92;
Miśkiewiczowa M., Osadnictwo wczesnośredniowieczne na północnym Mazowszu w rejonie rzeki Orzyc, Maków Mazowiecki i ziemia makowska, pod red. A. Słoniowej, Warszawa 1984, s. 9-36; Pazyra S., Geneza i rozwój miast mazowieckich, Warszawa 1959.)