Zawada Lanckorońska

wieś w powiecie tarnowskim, w gminie Zakliczyn

Grodzisko w Zawadzie Lanckorońskiej położone jest na północnym skraju Obniżenia Zakliczyńskiego. Zajmuje ono szczytowe partie wzgórza, leżącego na lewym brzegu Dunajca. Grodzisko liczy 9 ha powierzchni i składało się z dwóch członów - "Zamczysko", które pełniło funkcję grodu właściwego i "Mieścisko" - które było pełniło funkcje pomocnicze i było otoczone tylko jednym wałem. Badania grodziska w Zawadzie Lanckorońskiej prowadzili w latach 1938 i 1939 G. Leńczyk i R. Jamka. Według G. Leńczyka wały obu części grodu w Zawadzie Lanckorońskiej wiązały się ze środkową fazą osadnictwa kultury łużyckiej na stanowisku. Odmiennego zdania był R. Jamka, który na podstawie badań podgrodzia doszedł do wniosku, iż wały grodziska wiązać należy z wczesnośredniowieczną fazą osadnictwa na stanowisku. Niewielkie badania sondażowe na stanowisku prowadził w latach 60-tcyh XX w. A. Żaki. W 1993 r. na terenie grodziska w Zawadzie Lanckorońskiej ekipa IA UJ pod kierunkiem dr. J. Poleskiego przeprowadziła badania weryfikacyjne, mające na celu wyjaśnienie stratygrafii tego stanowiska, jak i uściślenie jego chronologii relatywnej i absolutnej. Badaniami objęto wschodni odcinek wału głównej części grodziska. W trakcie wykopalisk prowadzonych w 1993 r. udało się stwierdzić obecność śladów co najmniej 4 faz osadnictwa prahistorycznego na stanowisku (od III do V okresu epoki brązu). Najstarsze zabytki wiązać można zarówno z kulturą łużycką (ceramika guzowa), jak i kulturą pilińską, młodsze zaś z kulturą kyjatycką i kulturą Gava. Tak więc obecnie nie ma przesłanek umożliwiających podtrzymywanie poglądu o istnieniu w Zawadzie Lanckorońskiej grodu kultury łużyckiej z okresu Halstatt D. Wyniki obecnie prowadzonych badań (w połączeniu z wynikami starszych prac wykopaliskowych) pozwoliły na precyzyjne rozwarstwienie na fazy osadnictwa wczesnośredniowiecznego na stanowisku w Zawadzie Lanckorońskiej. Najważniejszym rezultatem badań jest potwierdzenie wczesnośredniowiecznej genezy najstarszego wału na grodzisku, do tej pory wiązanego z kulturą łużycką. Bezpośrednio pod tym wałem odkryto kilka fragmentów naczyń wczesnośredniowiecznych. W pierwszej fazie osadnictwa wczesnośredniowiecznego (piątej fazie osadnictwa na stanowisku) gród obejmował jedynie wypłaszczenie szczytowe "Zamczyska", które otoczono pojedynczą linią wału. Powierzchnia grodu nieznacznie przekraczała 1 ha. Zewnętrzną i wewnętrzną ścianę wału tworzyły palisady z pionowo wkopanych. Przestrzeń między nimi, szerokości około 7 m, wypełniono gliną. Wysokość zewnętrznej ściany tego wału przekraczała 5 m. Faza druga grodu wczesnośredniowiecznego została uchwycona na zachodnim i częściowo południowym odcinku opisanego powyżej wału otaczającego plateau "Zamczyska". W tych właśnie partiach natrafiono na pozostałości naprawy pierwszej fazy wału. Funkcjonowanie tej fazy wału zakończył gwałtowny pożar, którego przyczyn jednak nie znamy. Początek trzeciej fazy grodu wczesnośredniowiecznego wiązał się z zasadniczą zmianą techniki budowy wałów, jak i powiększeniem areału grodu o podgrodzie. Główny człon grodu ("Zamczysko") otoczono podwójną linią wałów, od strony północnej dodano jeszcze trzeci wał. Czworokątne podgrodzie otoczono pojedynczą linią umocnień. Powierzchnia całego założenia wynosiła około 9 ha. Wszystkie wały zbudowano dokładnie w ten sam sposób. Podstawę wału tworzył ziemny szaniec o szerokości od 8 do 15 m, wysokości 2-3 m (lub rozwaliska starszego wału - na "Zamczysku"). Na jego szczycie postawiono wał drewniano-ziemny w konstrukcji przekładkowej, szeroki u podstawy na 4,5 - 5,5 m. Zewnętrzną ścianę wału tworzyła palisada z pionowo wkopanych, okrągłych w przekroju słupów. Do budowy opisywanych wałów wykorzystano wyłącznie obrobione dęby. W zewnętrznym wale głównej części grodziska G. Leńczyk odkrył pozostałości dwóch bram, wschodniej i zachodniej. Pierwsza miała 3,5 m szerokości, druga 4 m. Na podstawie analiz dendrochoronologocznych za najbardziej prawdopodobny czas powstania ostatniej fazy wczesnośredniowiecznego wału należy przyjąć ostatnie trzydziestolecie IX wieku. Jeśli wał ostatniej fazy został wybudowany po roku 868, a przed rokiem 900, to dwie pierwsze fazy wału musiały powstać wcześniej, zapewne przed rokiem 868. Na grodzisku odkryto przypadkowo w 1. połowie XX w. dwa znaleziska gromadne. Pierwszy z tych zespołów to około trzydzieści ozdób srebrnych i kilkadziesiąt paciorków szklanych (z wtopioną złotą lub srebrną folią), ukrytych w naczyniu glinianym (ukryto go po połowie X w.). Drugie znalezisko to skarb około dziesięciu żelaznych grzywien siekieropodobnych z okresu od pocz. IX do połowy X w. Na podstawie analizy wszystkich przesłanek można stwierdzić, iż wczesnośredniowieczny gród w Zawadzie Lanckorońskiej funkcjonował zapewne od 1. połowy IX w. (a może nawet od końca VIII w.) do połowy lub 2. połowy X w. Nie znamy przyczyn jego ostatecznego zniszczenia (pożaru). Gród pełnił funkcję centralnego ośrodka dla skupienia osadniczego w rejonie Obniżenia Zakliczyńskiego, stanowił też miejsce schronienia w okresie zagrożeń dla okolicznej ludności. (źr: http://www.archeo.uj.edu.pl, Instytut Archeologii UJ)

położenie grodziska

plan grodziska

plan głównego trzonu grodziska, 1.wykopy archeologiczne, 2.przebieg wału 5 i 6 fazy osadniczej, 3. przebieg wałów 7 fazy osadniczej - średniowiecznej. Linie przerywane oznaczają rekonstruowany lub domniemany przebieg wału

aksonometryczna rekonstrukcja grodu

rekonstrukcja wyglądu bramy zachodniej z okresu średniowiecza

zdjęcie lotnicze grodziska, a-główny człon grodziska, b-podgrodzie "Mieścisko"