Naszacowice

wieś nazywana też Naszczowice - w powiecie nowosądeckim, w gminie Podegrodzie

Badania prowadzi od. 1983 r. ekipa IA UJ pod kierunkiem dr. J. Poleskiego (14 sezonów wykopaliskowych; wcześniej w latach 50-tych i 60-tych XX w. badania prowadził tu A. Krauss i A. Żaki). Wieloczłonowe grodzisko o powierzchni 15 ha, położone w zachodniej części Kotliny Sądeckiej, na lewym brzegu Dunajca. Analiza zabytków datujących, ceramiki naczyniowej i wyniki analiz dendrochronologicznych wykazały, iż osadnictwo wczesnośredniowieczne na stanowisku 1 w Naszacowicach trwało od 2. połowy (ewentualnie końca) VIII w. aż do XI w., a być może nawet do następnego stulecia. Ustalono, iż główny człon grodu już w najstarszej fazie osadnictwa wczesnośredniowiecznego (I(A)) otoczony był wałem. Ta linia umocnień powstała najprawdopodobniej w ciągu 2. połowy VIII w. Gród w tej fazie zamieszkiwała niezbyt liczna grupa ludności (odkryto pozostałości obiektów mieszkalnych). Po pożarze najstarszego wału przez pewien czas nie podejmowano jego odbudowy. Podjęto ją w trudnym do określania momencie w ciągu IX w. (wał fazy C/D). Również i w tej fazie na terenie głównego członu grodu zamieszkiwała niezbyt duża grupa ludności (okresowi funkcjonowania wału fazy C/D odpowiadały najprawdopodobniej obiekty mieszkalne faz B i C). W trakcie wykopalisk odkryto pozostałości obiektu z paleniskiem (faza D), który funkcjonował już po zniszczeniu wału fazy C/D, a przed budową kolejnej linii umocnień. Kolejny wał (faza II) powstał w ciągu X w. (najprawdopodobniej jakiś czas przed 989 r.). Również i w tym okresie główny człon grodu zamieszkiwała niezbyt liczna grupa ludności. Po zniszczeniu wału fazy II na jego rozwaliskach wzniesiono po 989 r. kolejną (ostatnią) linię umocnień (faza III). Obok wału tej fazy natrafiono na pojedyncze obiekty mieszkalne. Po gwałtownym pożarze wał już nie został odbudowany. W sąsiedztwie jego rozwalisk natrafiono jednak na obiekty mieszkalne (fazy IV, V, VI), funkcjonujące w XI w. (a być może nawet w następnym stuleciu), już po pożarze ostatniego wału. Badania podgrodzi tylko w kilku przypadkach dostarczyły przesłanek, pozwalających wysuwać hipotezy co do chronologii relatywnej poszczególnych faz ich wałów, nie natrafiono natomiast na zabytki (jak i nadające się do analiz dendrochronologicznych fragmenty drewna) pozwalające precyzyjnie określić ich chronologię absolutną. W świetle dotychczas pozyskanych źródeł wydaje się najbardziej prawdopodobne, iż wał "plecionkowo-ziemny", otaczający od strony Dunajca podgrodzie południowe, funkcjonował w tym samym czasie, co wał głównego członu grodu z fazy I(A). Być może współczesne tej linii umocnień były także: starsza faza północnego odcinka wału podgrodzia zachodniego i najstarsza faza umocnień w pobliżu narożnika północno-zachodniego wału podgrodzia północnego. Wydaje się również bardzo prawdopodobne, iż w tym samym czasie, co wał głównego członu grodu fazy III funkcjonowały także młodsze fazy północnego odcinka wału podgrodzia zachodniego i północnego wału podgrodzia północnego-"pierścieniowego". Powyżej przedstawione ustalenia pozwalają stwierdzić, iż gród w Naszacowicach funkcjonował już od najstarszej fazy osadnictwa wczesnośredniowiecznego jako wieloczłonowe założenie obronne o powierzchni od kilku do kilkunastu ha. Trzy pierwsze fazy obwałowań (chodzi oczywiście o wał głównego członu grodu i synchroniczne z poszczególnymi, wyróżnionymi w tej części stanowiska fazami osadnictwa, linie umocnień podgrodzi) funkcjonowały w fazie przedpaństwowej wczesnego średniowiecza, czwarta natomiast powstała już po włączeniu terenów Małopolski do państwa pierwszych Piastów. Potwierdza to hipotezę o włączeniu niektórych grodów plemiennych z dorzecza górnej Wisły do sieci grodów wczesnopaństwowych. W trakcie badań rozpoznano konstrukcje wałów głównego członu grodziska i podgrodzi. Stwierdzono, iż kolejne linie umocnień wznoszono stosując rozmaite, nieraz dość skomplikowane techniki budowy, łączące drewno, glinę i kamień. Znacznie mniej danych pozyskano w odniesieniu do budynków mieszkalnych. Można przypuszczać, iż niektóre z obiektów wgłębionych w ziemię były pozostałościami lekkich budowli szałasowych lub ziemianek, natomiast inne to relikty budynków naziemnych, wzniesionych w technice zrębowej. W trakcie badań odkryto dużą serię zabytków ruchomych. Ich analiza pozwoliła odpowiedzieć m. in. na pytanie o zajęcia mieszkańców grodu, o ich kontakty interregionalne w poszczególnych fazach osadniczych. Wśród zabytków ruchomych najliczniejszą kategorię stanowiły fragmenty naczyń glinianych. Ich wieloaspektowa analiza pozwoliła na określenie tendencji rozwojowych w wytwórczości ceramiki naczyniowej między VIII a XI w. Z kolei analiza zabytków wywodzących się z kręgu kaganatu awarskiego, Wielkich Moraw czy kultury staromadziarskiej potwierdziła znaczącą rolę transkarpackich szlaków handlowych w okresie przed XI w. Dotychczasowe badania potwierdziły, że gród w Naszacowicach w okresie od 2. połowy VIII do XI w. był centralnym ośrodkiem skupiska osadniczego w Kotlinie Sądeckiej. Pełnił on zapewne przede wszystkim funkcję grodu schronieniowego dla okolicznej ludności, ale był też materialnym wyrazem konsolidacji władzy plemiennej i manifestacją potencjału zamieszkującej ten mikroregion społeczności. Przeprowadzone badania nie dostarczyły przesłanek, które wyraźnie zaświadczałyby, iż gród zamieszkiwał lokalny władca plemienny i jego drużyna, chociaż na obecnym etapie badań nie można tego całkowicie wykluczyć. Nie natrafiono także na przesłanki, które potwierdzałyby kultową funkcję grodu (jeśli pominąć kwestię interpretacji zagadkowego obiektu słupowo-palisadowego 50-50d). Trudno też określić funkcję, jaką wypełniał gród w Naszacowicach w ostatniej fazie funkcjonowania jako założenia obronnego, już w obrębie państwa pierwszych Piastów. Nie znamy przyczyn pożarów kolejnych faz obwałowań. Być może były one wywołane wydarzeniami o charakterze polityczno-militarnym, brak jednak na to bezpośrednich dowodów.
(źr:Instytut Archeologii uniwersytetu Jagiellońskiego)

położenie grodziska, a- pewny i rekonstruowany przebieg wałów

plan grodziska

plan głównego członu grodziska

aksonometryczny plan głównego grodu

rekonstrukcja wyglądu i zabudowy mieszkalnej głównego członu grodu

zdjęcie lotnicze grodziska