Maszkowice

wieś w powiecie nowosądeckim, w gminie Łącko

Grodzisko położone jest na grzbiecie wysuniętym w dolinę Dunajca, na północ od wsi, 60m ponad poziomem doliny. Góra na której znajduje się stanowisko ma spadziste stoki i w przybliżeniu trójkątny zarys. Obiekt rozpościera się na obszarze o długości 80m i szerokości 40m. Od strony północnej widoczny jest wał z fosą odcinający je od grzbietu. Teren grodziska był przebadany wykopaliskowo (M.Cabalska-1959-62,65-68,71-72). Badania dowiodły istnienia dwóch faz osadniczych związanych z kulturą łużycką. Starsza jest datowana na koniec epoki brązu. Ówczesna osada miała plan okolnicy o powierzchni 80 arów. obiekt posiadał chaty usytuowane na obwodzie, tworząc rodzaj ciągłego ogrodzenia. Ściany zewnętrzne były dodatkowo wzmocnione palisadą.
Na przełomie okresów halsztackiego i lateńskiego powstał w tym miejscu kolejny gród. Na miejscu zniszczonej osady zbudowano wał kamienny i dostosowano kształt powierzchni wzgórza do nowej osady grodowej kiedy to podcięto zbocze i wykopano fosę. Wał o szerokości u podstawy 7m i wysokości ok. 4-5m zbudowany był z kamienia łączonego z gliną i licowany z obydwu stron płaskimi kamieniami. Tego typu fortyfikacje kamienne są ewenementem na terenie Polski.

lokalizacja grodziska wg. G.Leńczyka

plan grodziska wg. A.Żakiego

Pierwsza historyczna wzmianka o wsi pochodzi z 1280 r. i znajduje się w dokumencie fundacyjnym na rzecz klasztoru klarysek. Według legendy w Maszkowicach urodził się Zyndram z Maszkowic - polski rycerz, bohater bitwy pod Grunwaldem. Nie ma żadnych materialnych dowodów na to iż Zyndram faktycznie zamieszkiwał w Maszkowicach. Przypisywana mu siedziba, "Grodzisko", czy też jak chce późniejsza tradycja "Góra Zyndrama" była zamieszkana już od czasów neolitycznych, o czym świadczą znalezione tam przedmioty kamienne. Znana badaczka, Maria Cabalska, odsłoniła na wzgórzu w Maszkowicach potężny gród obronny datowany jednak na epokę brązu. Starożytne osadnictwo w Maszkowicach zanikło na dobre na przełomie naszej ery. Trzeba jednak przyznać iż na południowym cyplu wzgórza "Zyndrama" odnaleziono resztki (baszty?) średniowiecznego muru, a okoliczna ludność miała jakoby odnaleźć miecz i drobne żelazne przedmioty na wzgórzu. Sprawa średniowiecznej budowli na Grodzisku w Maszkowicach zostaje więc otwarta. Niezaprzeczalna jest jednak jego starożytna metryka i nietypowa dla kultury łużyckiej konstrukcja kamiennego wału osady. Obecnie teren Grodziska stanowi rozległa łąka, zbocza natomiast porastają sady i brzozowy las.

=============================================================

Prehistoryczne osiedle zamiast średniowiecznego zamku – badania krakowskich archeologów na "Górze Zyndrama" w Maszkowicach

Badania archeologiczne często przynoszą ciekawe odkrycia. Szczególnie sensacyjne są te dokonane w miejscach dobrze znanych, chętnie odwiedzanych przez turystów. W miejscach o których, jak nam się zdaje, wiemy wszystko. Jednym z takich miejsc, dobrze znanych głównie mieszkańcom Sądecczyzny, jest grodzisko na „Górze Zyndrama” w Maszkowicach. Odkrycia tam dokonane są o tyle ciekawe, że cofają historię tego miejsca daleko w przeszłość. Do czasów prehistorycznych.

Maszkowice położone są w dolinie Dunajca, na południe od Nowego Sącza. Region w którym leży miejscowość, zwany Ziemią Łącką, słynie z sadownictwa oraz z szczególnego piękna podgórskiego krajobrazu. Miejscowość Maszkowice znana jest jednak głównie dzięki wznoszącej się nad nią „Górze Zyndrama”. Wzgórze to – usytuowane w centrum wsi, naprzeciw szkoły – wzięło swoją nazwę od imienia wodza spod Grunwaldu – Mikołaja Zyndrama z Maszkowic. Zyndram, rycerz polski urodzony około połowy XIV wieku, w czasie bitwy grunwaldzkiej dowodził wojskami polskimi. Osobiście poprowadził też do ataku chorągiew ziemi krakowskiej. Według źródeł historycznych jego siedzibą były właśnie Maszkowice w gminie Łącko. Legenda Zyndrama z Maszkowic jest żywa po dziś dzień, a tradycja ludowa od niepamiętnych czasów wiąże postać dzielnego rycerza z pozostałościami grodu znajdującymi się na wzgórzu górującym nad wsią. Patrząc na widoczne w terenie ślady wału i fosy oraz na dużą ilość wielkich kamieni, przyniesionych na szczyt wzgórza z doliny Dunajca staje się jasne dlaczego – według mieszkańców Maszkowic – w miejscu tym stać miało zamczysko wodza spod Grunwaldu.

Wydaje się, że to właśnie podanie ludowe o istnieniu na wzniesieniu zamku Mikołaja Zyndrama skłoniło krakowskiego archeologa Włodzimierza Demetrykiewicza do odwiedzenia miejscowości w 1905 roku. Potwierdził on istnienie na wzgórzu grodu chronionego fosą oraz zbudowanym z kamieni wałem. Tak zaczyna się historia „Góry Zyndrama” jako stanowiska archeologicznego. Później stanowisko odwiedzali inni badacze, jednak pierwsze badania wykopaliskowe podjęto dopiero w roku 1959. Z przerwami trwały one do roku 1975. Prowadziła je Maria Cabalska z ówczesnej Katedry Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Oprócz krakowskich archeologów w badaniach czynny udział brała także miejscowa ludność. Ekspedycja Marii Cabalskiej zbadała dużą część stanowiska, zwłaszcza północną jego partię. Wyniki badań publikowane były w licznych artykułach w kraju i za granicą. Jednak ku zaskoczeniu wszystkich prace nie przyniosły odkrycia fundamentów zamku Zyndrama, ani nawet pozostałości żadnego innego budynku, który z pewnością datować by można na czasy średniowiecza. Wydobyte z ziemi zabytki wskazywały na znacznie wcześniejszą chronologię śladów odkrytych założeń. Okazało się, że na wzgórzu w epoce brązu (ok. 2200 - ok. 800 przed Chrystusem) i we wczesnej epoce żelaza (ok. 800 - ok.400 przed Chr.) istniała tętniąca życiem osada obronna. Według M. Cabalskiej osadę z późnej fazy epoki brązu oraz z wczesnej epoki żelaza zamieszkiwała ludność tzw. kultury łużyckiej. To przedstawiciele tej kultury mieli we wczesnej epoce żelaza wykopać fosę i wznieść widoczny do dziś wał. Pod koniec użytkowania osiedla pojawić miały się na nim zabytki, które wiąże się z celtyckim ludem Kotynów z terenu dzisiejszej Słowacji.

Dawne badania wykopaliskowe M. Cabalskiej. Zdjęcie archiwalne Instytutu Archeologii UJ.

Niestety Marii Cabalskiej nie udało się w pełni opracować ogromnej ilości zabytków z grodziska (samą ilość fragmentów ceramiki pozyskanych podczas tych badań można szacować na około 60 tysięcy). Od końca 2009 roku próbuje tego dokonać, stosując nowoczesne metody badań, zespół archeologów z Instytutu Archeologii UJ pod kierunkiem dr. Marcina S. Przybyły. W toku tych prac pojawiło się wiele nowych pytań i wątpliwości. Do ich wyjaśnienia konieczne okazało się przeprowadzenie nowych badań wykopaliskowych na grodzisku. Badania odbyły się w sierpniu 2010 roku. Przyniosły one wiele nowych informacji. W trakcie prac rozpoznany został przede wszystkim układ nawarstwień powstałych na wschodniej krawędzi wzniesienia, będącej – jak się wydaje – najbardziej intensywnie zasiedloną strefą osiedla. Uzyskany dzięki dokładnej eksploracji wykopów szczegółowy obraz rozmieszczenia artefaktów oraz sposobu zalegania kolejnych warstw doprowadził archeologów do następujących wniosków.

Niestety Marii Cabalskiej nie udało się w pełni opracować ogromnej ilości zabytków z grodziska (samą ilość fragmentów ceramiki pozyskanych podczas tych badań można szacować na około 60 tysięcy). Od końca 2009 roku próbuje tego dokonać, stosując nowoczesne metody badań, zespół archeologów z Instytutu Archeologii UJ pod kierunkiem dr. Marcina S. Przybyły. W toku tych prac pojawiło się wiele nowych pytań i wątpliwości. Do ich wyjaśnienia konieczne okazało się przeprowadzenie nowych badań wykopaliskowych na grodzisku. Badania odbyły się w sierpniu 2010 roku. Przyniosły one wiele nowych informacji. W trakcie prac rozpoznany został przede wszystkim układ nawarstwień powstałych na wschodniej krawędzi wzniesienia, będącej – jak się wydaje – najbardziej intensywnie zasiedloną strefą osiedla. Uzyskany dzięki dokładnej eksploracji wykopów szczegółowy obraz rozmieszczenia artefaktów oraz sposobu zalegania kolejnych warstw doprowadził archeologów do następujących wniosków.

Jeden z wykopów badanych w sezonie 2010. W tle widok rozpościerający się ze stanowiska w kierunku południowym. Fot. A. Vitoš.

Po pierwsze, wszystko wskazuje na to, że nawarstwienia z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza przetrwały do naszych czasów praktycznie nienaruszone. Rzecz jasna w ciągu minionych tysiącleci oddziaływały na nie rozmaite czynniki niszczące – jak choćby zjawiska atmosferyczne oraz związane z nimi w dużym stopniu procesy biologiczne i chemiczne prowadzące do rozkładu materii organicznej. Jednak z całą pewnością pozostałości pradziejowego osiedla w Maszkowicach nie zostały naruszone żadną późniejszą działalnością budowlaną. Tego typu sytuacja zdarza się naprawdę rzadko. W przypadku większości karpackich osiedli obecność niszczących wkopów, związanych przeważnie ze wznoszeniem średniowiecznych warowni, stanowi bowiem niemal regułę, przysparzając badaczom prahistorii poważnych kłopotów.

Drugą wyjątkową cechą stanowiska jest występowanie na nim zabytków (głównie ceramiki) reprezentujących wszystkie fazy chronologiczne wydzielone przez archeologów dla Sądecczyzny w ramach epoki brązu i wczesnej epoki żelaza. Oznacza to, że osiedle obronne na „Górze Zyndrama” funkcjonowało na przestrzeni blisko dwóch tysięcy lat, być może nawet w sposób nieprzerwany.

Jego założyciele przybyli w to miejsce zapewne pomiędzy rokiem 2100 a 1900 przed Chr., na co wskazują zarówno datowania archeologiczne najstarszych spośród odkrytych zabytków, jak i uzyskane daty radiowęglowe.

Nie wiadomo do końca jak wyglądało osiedle w swojej najwcześniejszej fazie. Archeolodzy przypuszczają, że funkcjonujące wówczas zabudowania rozlokowane były przy krawędziach wzgórza, otaczając centralną, niezabudowaną część, stanowiącą rodzaj placu. Podobny sposób zagospodarowania przestrzeni wzgórza był najprawdopodobniej kontynuowany przez kolejne stulecia, co prowadziło do odkładania się, odsłanianych obecnie przez archeologów, grubych nawarstwień kulturowych, stanowiących świadectwo działalności budowlanej i gospodarczej kolejnych mieszkańców osiedla. Na podstawie odkrywanych struktur przypuszczać można, że wznosili oni budowle drewniane o konstrukcji słupowej, przylegające do siebie krótszymi ścianami, z wewnętrznymi paleniskami i prawdopodobnie wydzielonymi częściami gospodarczymi.

Fragment ściany wykopu przecinającego grube nawarstwienia kulturowe, związane z intensywną działalnością osadniczą na krawędzi wzniesienia. Fot. M. S. Przybyła.

Na początku późnej epoki brązu, a więc ok. 1200 r. przed Chr. doszło do istotnych zmian w sposobie zagospodarowania osiedla. W wykopach przecinających wschodnią krawędź stanowiska, powyżej warstw datowanych na wczesne fazy epoki brązu, natrafiono na poziomy gliny, a także na widoczne w ich obrębie ślady po słupach. Wydaje się, że ówcześni mieszkańcy osiedla – stanowiący nowo przybyłą grupę osadników, albo będący potomkami poprzednich gospodarzy – z jakiegoś powodu postanowili usypać rodzaj tarasu na wschodniej krawędzi wzgórza, na którego skraju wznieśli drewnianą palisadę. Tego rodzaju konstrukcja nie tylko podniosła walory obronne stanowiska, ale również przyczyniła się do powiększenia powierzchni mieszkalnej, która przecież nie była szczególnie imponująca – zajęte przez osadę wypłaszczenie na szczycie „Góry Zyndrama” mierzy ok. 50 m szerokości i ok. 100 m długości. Być może w tym samym czasie usypany został wał kamienno-ziemny odcinający zajęty przez osiedle kraniec cypla od jego północnego przedłużenia. Można przypuszczać, że czynnikiem, który zmusił mieszkańców do tak pracochłonnego przedsięwzięcia było zagrożenie ze strony innych grup – nieprzyjaznych sąsiadów lub też wrogich przybyszów.

Kolejne nawarstwienia związane z funkcjonowaniem osiedla w nowym kształcie również wyraźnie skupiają się na krawędziach wzniesienia. Grubość tych nawarstwień, sięgająca miejscami około 80 cm, świadczy o intensywnym zagospodarowaniu przestrzeni wzgórza. Może na to również wskazywać zabudowanie pustej dotąd centralnej części osiedla. W tej strefie natrafiono bowiem na pozostałości jam zasobowych i innych struktur łączonych z działalnością gospodarczą, datowanych na najmłodszą fazę osadniczą. Można na tej podstawie przypuszczać, że grupa zamieszkująca osiedle na „Górze Zyndrama” w późniejszym okresie jego funkcjonowania znacząco się powiększyła. Co jednak stało się z mieszkańcami w kilka stuleci później, w chwili opuszczenia osiedla? Przyczyny jego porzucenia nie zostały jak dotąd wyjaśnione, wiadomo jednak, że okres jego użytkowania zakończył się w połowie I w. przed Chr. Po tym czasie na „Górze Zyndrama” nie powstały już żadne stałe zabudowania.

o właśnie brak późniejszej zabudowy umożliwił archeologom tak dokładne przebadanie pozostałości pradziejowego osiedla. Dzięki dalszym pracom terenowym, jak i analizom odkrytych zabytków oraz pobranych próbek możliwe będzie jeszcze lepsze poznanie historii zasiedlenia stanowiska i sposobu życia jego mieszkańców. Nie byłoby to możliwe w takim stopniu, gdyby na „Górze Zyndrama” wzniesiono w okresie średniowiecza kolejne budowle. Archeolodzy mają zatem niemały powód do radości. Nie cieszą się jednak ci mieszkańcy Maszkowic, którzy liczyli na odkrycie w tym miejscu legendarnej siedziby średniowiecznego bohatera. Pomimo zawodu, jaki niechcący sprawili mieszańcom miejscowości krakowscy badacze, lokalni pasjonaci historii nie powinni czuć się całkiem rozczarowani. Stałej siedziby Mikołaja Zyndrama na wzgórzu nazywanym tradycyjnie od jego imienia wprawdzie nie znaleziono, jednak nie przeczy to w żaden sposób związkom bohatera z Maszkowicami. Te zresztą zostały potwierdzone przez historyków na podstawie dokumentów archiwalnych. Jednocześnie, w miejsce spodziewanego zamczyska natrafiono na relikty o wiele starszych założeń, współczesnych czasom Hammurabiego w Babilonie czy słynnej cywilizacji mykeńskiej w Grecji. W dodatku, założone blisko 4 tysiące lat temu niewielkie osiedle obronne funkcjonowało w tym miejscu, być może z krótkimi przerwami, przez niemal 2 tysiące lat! Takich stanowisk na terenie Polski archeolodzy nie znają wiele. Jest to zatem powód do zadowolenia nie tylko dla badaczy zajmujących się epoką brązu i wczesną epoką żelaza, ale również dla amatorów turystyki historycznej i archeologicznej. Mieszkańcy Maszkowic już dostrzegli w ciekawym znalezisku szansę na promocję miejscowości w regionie, archeolodzy zaś możliwość popularyzacji swojej dziedziny. Jak dotąd współpraca obu stron układa się wyjątkowo owocnie i miejmy nadzieję, że będzie tak nadal.

Rekonstrukcja prehistorycznego osiedla na „Górze Zyndrama”. Rys. M.J. Przybyła.

autorzy: Magdalena Skoneczna, Adam Vitoš
źr: Instytut Archeologii UJ w Krakowie