Damice

wieś w powiecie krakowskim, w gminie Iwanowice

Grodzisko położone jest na prawym brzegu Dłubni, na krawędzi płaskowyżu urywającego się w tym miejscu stromą skarpą tworzącą ścianę doliny rzeki.Obiekt ma kształt trójkąta. Od strony doliny gród broniony był pojedyńczą linią wałów. Od strony płaskowyżu i jaru otoczony był podwójną linią wałów rozdzieloną suchą fosą. Powierzchnia założenia wynosiła około 7ha, majdanu około 4ha. Na podstawie analizy zdjęć lotniczych ustalono, że w narożniku zachodnim grodziska istniał pierwotnie oddzielony od pozostałej części majdanu dwiema suchymi fosami i wałami.
Podczas badań ustalono, że obwarowania grodu posiadają konstrukcję palisadową.
Obiekt datowany jest na IX/X wiek.

Rys. G. Leńczyk. Plan grodziska w Damicach, gm. Iwanowice, źródło: Gabriel Leńczyk , Katalog grodzisk i zamczysk z terenu Małopolski, Kraków 1983; Jacek Poleski , Wczesne średniowiecze, [ w: ] Pradzieje i średniowiecze, praca zb., Kraków 1995, s. 140.

--------------------------------

Wyniki badań wykopaliskowych przeprowadzonych w latach 2004 - 2006 r. na grodzisku w Damicach, gm. Iwanowce
dr hab. Jacek Poleski

W latach 2004 - 2006 r. ekipa Instytutu Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie przeprowadziła badania wykopaliskowe na grodzisku w Damicach (stan. 10), gm. Iwanowice. W 2004 r. założono 11 odcinków o wymiarach 5 x 2,5 m (1/04-11/04), tworzących wykop o wymiarach 55 x 2,5 m. Od strony S odc. 7/04 i 8/04 założono wykop 7A/04 o wymiarach 3,5 x 2,5 m. W sumie wykopy liczyły 146,25 m2 (1,4625 ara). Wykopy eksplorowano na głębokość od 50 do 140 cm. Wykop usytuowano w rejonie przebiegu rozpoznanej na podstawie analizy zdjęć lotniczych tzw. suchej fosy (zewnętrznej), oddzielającej główny człon grodu od pozostałej części majdanu. W 2005 r. założono 10 odcinków o wymiarach 5 x 2,5 m (12/05-18/05, 18a/05, 19/05, 20/05), tworzących wykop o wymiarach 45 x 2,5 m. Od strony S odc. 17/05 i 18/05 założono wykop 18/05 o wymiarach 5 x 2,5 m. W sumie wykopy liczyły 125 m2 (1,25 ara). Wykopy eksplorowano na głębokość od 50 do 280 cm. Wykop usytuowano w rejonie przebiegu rozpoznanej na podstawie analizy zdjęć lotniczych tzw. suchej fosy (wewnętrznej), oddzielającej główny człon grodu od pozostałej części majdanu. W 2006 r. założono dwa wykopy badawcze. Pierwszy z nich przecinał pod kątem prostym południowy odcinek wału obwodowego (wewnętrznego) grodziska. Przekop ten składał się z trzech odcinków 5 x 5 m (21/06-23/06) i dwóch 5 x 2,5 m (24/06 i 25/06). Drugi z wykopów założono w odległości 55 m na NNE od przekopu przez wał (na majdanie grodziska). Wykop ten tworzyły dwa odcinki 5 x 5 m (26/06 i 27/06). W sumie wykopy liczyły 150 m2 (1,5 ara). Wykopy eksplorowano na głębokość od 60 do 320 cm.
Eksplorację prowadzono metodą stratygraficzną, w obrębie jednostek stratygraficznych o miąższości ponad 10 cm stosowano warstwy głębokościowe (mechaniczne) o miąższości 10 cm. Prowadzono dokumentację opisową, rysunkową (barwną), geodezyjną (pomiary wysokości poszczególnych stropów warstw i obiektów), fotograficzną.
Grodzisko w Damicach zostało odkryte przed 1911 r. przez L. Kozłowskiego (Kozłowski 1911, 80). Stanowisko było wielokrotnie wizytowane przez J. Żurowskiego w okresie międzywojennym, badane sondażowo w 1948 r. przez G. Leńczyka (1983, 17-18, 56-57) i w 1970 r. przez T. Radwańską (1971). Grodzisko położone jest na prawym brzegu Dłubni, na krawędzi płaskowyżu, urywającego się w tym miejscu stromą skarpą (wychodnie skałek wapiennych), tworzącą ścianę doliny rzeki, wysokości około 20 m. Stanowisko zajmuje teren płaskowyżu lessowego, łagodnie opadającego ku dolinie Dłubni, odciętego od NW i SE niewielkimi jarami. Obiekt ma kształt wydłużonej, asymetrycznego trójkąta, którego NW i S boki są lekko wypukłe, natomiast bok NE jest lekko wklęsły. Od strony doliny Dłubni gród broniony był pojedynczą linią wału, od strony jarów i płaskowyżu obiekt otoczony był podwójną linią wałów, rozdzielonych suchą fosą. Powierzchnia całości założenia wynosiła około 7 ha, zaś majdanu (wraz z wałami) około 4 ha (Poleski 1995, 139-140). Stan wiedzy na temat grodziska w Damicach nie uległ zmianie do 1998 r., czyli do momentu rozpoznania stanowiska na podstawie wykonanych wówczas fotografii lotniczych. Na podstawie analizy zdjęć wykonanych przez J. Poleskiego udało się ustalić, że we wschodnim narożniku istniał pierwotnie wydzielony człon grodu na planie nieregularnego czworokąta, oddzielony od pozostałej części majdany dwoma liniami wałów, poprzedzonych suchymi fosami. Obie linie wałów były od siebie odległe o około 38 m. Powierzchnia tego członu grodziska wynosi około 0,3 ha. Wspomniane wały są obecnie całkowicie niewidoczne w terenie, gdyż zostały w znacznym stopniu zniwelowane poprzez trwającą tu od wielu stuleci działalność rolniczą. Nie można całkowicie wykluczyć, iż pierwotnie na zachód od zewnętrznej linii wału, broniącego wydzielony człon grodziska, biegła jeszcze jedna, trzecia linia umocnień. Wskazuje na to pośrednio układ terenu i niewielki "garb", biegnący równolegle do opisanych wałów, w odległości około 35-40 m na zachód od zewnętrznego wału wydzielonego segmentu grodu. Na zdjęciach lotniczych domniemana, trzecia linia umocnień, nie była widoczna. Jej ewentualną obecność mogą potwierdzić jedynie badania wykopaliskowe. Szerokość wałów (poza umocnieniami wydzielonej części grodu na planie trójkąta) dochodzi do 15 m, wysokość do 2-2,5 m. Zewnętrzna linia wału oddalona jest od wewnętrznej o 20-35 m.
Stratygrafię na majdanie grodziska rozpoznano wycinkowo w trakcie wykopalisk przeprowadzonych przez G. Leńczyka serią sondaży o niewielkim areale. Stwierdzono brak nawarstwień kulturowych poza rejonem bezpośrednio sąsiadującym z wałem wewnętrznym. W trakcie badań, prowadzonych w 1948 i 1970 r. natrafiono na majdanie grodziska na serię palenisk wyłożonych kamieniami. Były to być może pozostałości budynków mieszkalnych, zbudowanych na powierzchni gruntu. G. Leńczyk i T. Radwańska rozpoznali jedynie wewnętrzne i zewnętrzne partie wału wewnętrznego grodziska (od strony południowej i południowo-zachodniej), część środkowa nie została zbadana. Prace G. Leńczyka ujawniły pozostałości palisady z pionowo wkopanych słupów drewnianych o średnicy ponad 20 cm, umieszczonych jeden obok drugiego. Palisada tworzyła najprawdopodobniej ścianę wewnętrzną starszej (?) fazy wału. U wewnętrznej podstawy wału stwierdzono obecność warstwy przesyconej węgielkami drzewnymi i grudkami polepy - być może była to warstwa popożarowa wału. Na niej zalegały dużej miąższości warstwy laminowanego lessu, w którego górnych partiach wyodrębiały się warstwy węgielków drzewnych i polepy, być może ślady pożaru młodszej linii umocnień. Nie rozpoznano konstrukcji wału wewnętrznego, oddzielającego wschodni człon grodu od pozostałej jego części. Nie rozpoznano też stratygrafii fos.
Podczas prac wykopaliskowych, prowadzonych w 1948 i 1970 r., odkryto liczne fragmenty wczesnośredniowiecznych naczyń glinianych i kości zwierzęce. W trakcie badań prowadzonych przez T. Radwańską znaleziono kamienną formę do odlewania lunul. W trakcie badań wykopaliskowych obok zabytków wczesnośredniowiecznych wydobyto też pojedyncze zabytki neolityczne i z epoki brązu. Do archeologów dotarła też informacja, iż na terenie grodziska odkryto skarb 12 sierpów żelaznych, jednakże same zabytki zaginęły (Żaki 1974, 293).
W trakcie eksploracji wykopów w 2004 r. stwierdzono, iż w badanym rejonie grodziska pod warstwą współczesnej gleby ornej (miąższości 30 cm) występuje strop lessowego calca. Wszystkie odkryte w tym sezonie obiekty wkopane były w calec, w eksplorowanych wykopach nie natrafiono na nawarstwienia kulturowe w stratygraficznym układzie pionowym. W trakcie badań w 2004 r. odkryto w sumie 23 obiekty (w tym 3 jamy posłupowe). Spośród których 13 to obiekty prehistoryczne, 6 wczesnośredniowiecznych, w pozostałych przypadkach nie można było ustalić chronologii bezwzględnej obiektów. Spośród obiektów prehistorycznych 6 można wiązać z neolitem (w 3 przypadkach były to obiekty kultury lendzielskiej - nr 3, 5, 14). 1 obiekt można wiązać z kulturą łużycką (2A). Wszystkie eksplorowane obiekty prehistoryczne to jamy, z których większość posiadała kształt koła lub owalu, w większości pełniły one zapewne funkcję jam zasobowych.
W przypadku obiektów wczesnośredniowiecznych jamy (zasobowe?) natrafiono na 1 gruszkowatą jamę zasobową (nr 1) i niewielką jamę kolistą o nieznanej funkcji (nr 15). Najistotniejszym rezultatem badań jest odkrycie w miejscu wytypowanym na podstawie zdjęć lotniczych wczesnośredniowiecznego rowu (ob. nr 7, tzw. suchej fosy o szerokości 4,5-6 m), oddzielającym główny człon grodu wczesnośredniowiecznego od pozostałej części majdanu. Była to tzw. fosa zewnętrzna, w następnym sezonie wykopaliskowym planowane jest zbadanie wewnętrznej linii umocnień głównego członu grodu. Wyjątkowo ciekawe okazało się odkrycie wąskiego rowu, interpretowanego jako pozostałość rowu palisady, nr 8. Biegła ona w odległości 3 m od wschodniej, wewnętrznej krawędzi tzw. suchej fosy (nr 7), tworząc z nią zapewne funkcjonalną całość. Jest to też pierwsza w Małopolsce tzw. pojedyncza palisada, odkryta wraz z tzw. suchą fosą na pozostałościach grodu z fazy plemiennej wczesnego średniowiecza. Niezwykle interesujący okazał się też prostokątny, duży obiekt wczesnośredniowieczny (nr 10,11), będący zapewne pozostałością jakiegoś budynku naziemnego (gospodarczego lub mieszkalnego). Jedna ze ścian tego obiektu (W) mogła być zbudowana w technice palisadowej lub plecionkowej. W obiekcie tym odkryty dużą liczbę fragmentów naczyń (1155), oraz 15 tzw. zabytków wydzielonych. najciekawszym z nich okazał się gliniany przęślik zdobiony liniami falistymi. Na podstawie analogii z terenu kaganatu awarskiego i Wielkich Moraw przedmiot ten można datować na VIII lub IX w, co czyni z niego tzw. niezależny wyznacznik chronologii.
W trakcie eksploracji obiektów i warstwy ziemi ornej odkryto w sumie 2974 zabytki ruchome (bez próbek węgli drzewnych), z czego 2122 to fragmenty naczyń glinianych, 812 zaś to zabytki krzemienne. Odkryto też 42 zabytki uznane za wydzielone (w tym 2 rdzenie krzemienne, kilka przęślików, 2 noże żelazne, żelazny grot strzały). W trakcie badań nie natrafiono na fragmenty drewna lub węgle drzewne nadające się do analiz dendrochronologicznych. W trakcie eksploracji wykopów w 2005 r. stwierdzono, iż w badanym rejonie grodziska pod warstwą współczesnej gleby ornej (miąższości 30 cm, w niektórych partiach do 50 cm) występuje strop lessowego calca. Wszystkie odkryte w tym sezonie obiekty wkopane były w calec, w eksplorowanych wykopach nie natrafiono na nawarstwienia kulturowe w stratygraficznym układzie pionowym, z wyjątkiem odc. 13.05, gdzie obiekty IIa i 21 przykrywała warstwa II (zapewne warstwa popożarowa domniemanego wału drewniano-ziemnego, związanego z wczesnośredniowieczną "suchą" fosą). W trakcie badań w 2005 r. odkryto w sumie 12 obiektów (w tym 6 jam posłupowych). Spośród nich 4 to obiekty prehistoryczne, 2 wczesnośredniowiecznych, w pozostałych przypadkach nie można było ustalić chronologii bezwzględnej obiektów. Odkryte w tym sezonie obiekty prehistoryczne można wiązać z neolitem, były to obiekty kultury lendzielskiej (20. 21, 22). Wszystkie eksplorowane obiekty prehistoryczne to jamy, z których większość posiadała kształt koła lub owalu (w przekroju 2 to jamy trapezowate, trzecia o nieustalonym kształcie), w większości pełniły one zapewne funkcję jam zasobowych.
Najistotniejszym rezultatem badań w 2005 r. jest odkrycie w miejscu wytypowanym na podstawie zdjęć lotniczych wczesnośredniowiecznego rowu (ob. nr 19-19e, tzw. suchej fosy o szerokości 5-8 m, głębokości 2,6 m), oddzielającym główny człon grodu wczesnośredniowiecznego od pozostałej części majdanu. Była to tzw. fosa wewnętrzna, oddalona o około 40 m od tzw. fosy zewnętrznej, badanej w 2004 r. Wyjątkowo ciekawe okazało się odkrycie 3 dołków posłupowych, będących zapewne pozostałością ściany plecionkowej drewniano-ziemnego wału (obiekty a?14, B/14, C/14), biegnącego od wewnętrznej, wschodniej strony suchej fosy (ob. 19-19e). Szerokość domniemanego wału nie przekraczała zapewne 3,5-4 m. Podobne wały odkryto na terenie wczesnośredniowiecznych grodów z terenu Małopolski w: Trzcinicy, Stradowie, Naszacowicach. Interesującym obiektem okazała się również czworokątna ziemianka, związana chronologicznie z wczesnośredniowiecznym osadnictwem na terenie grodu (obiekt III). Ta niewielka chata wyposażona była w jednym z narożników w kamienno-gliniany piec, w jej wypełnisku odkryto pokaźny zbiór ceramiki, kości i tzw. zabytków wydzielonych. W trakcie eksploracji obiektów i warstwy ziemi ornej odkryto w sumie 1274 zabytki ruchome (bez próbek węgli drzewnych i kości zwierzęcych), z czego 1012 to fragmenty naczyń glinianych, 191 zaś to zabytki krzemienne. Odkryto też 71 zabytków uznanych za wydzielone (w tym 2 rdzenie krzemienne, kilka przęślików, kilka noże żelazne, żelazny grot strzały, tzw. grzywienkę grotopodobną z IX-1. poł. X w. i brązowe późnoawarskie okucie pasa). W trakcie badań nie natrafiono na fragmenty drewna lub węgle drzewne nadające się do analiz dendrochronologicznych.

W trakcie prowadzonych w 2006 r. badań wykopaliskowych odkryto kilkadziesiąt obiektów i warstw kulturowych, reprezentujących prehistoryczne i wczesnośredniowieczne fazy zasiedlenia stanowiska. Do prehistorycznych faz zasiedlenia odnieść należy w sumie 17 obiektów. Czternaście z nich to różnego rodzaju jamy (zapewne zasobowe), przeważnie koliste w rzucie poziomy i trapezowate lub prostokątne w przekroju pionowym (obiekty 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 31A, 32, XIIIc, XIIId, XIIIe, XIIIg, XIIIh). Obiekt XIIIi to niewielki dołek posłupowy, zaś obiekt VIII to nieckowaty rów o szerokości około 3 m i głębokości dochodzącej do 1,2 m. Rów ten biegł po linii E-W, w odległości około 11-12 m od górnej krawędzi stoku tzw. suchej fosy (wczesnośredniowiecznej). Wydaje się, iż owa fosa to w istocie nieco pogłębiony naturalny parów, oddzielający cypel, na którym położone jest stanowisko, od płaskowyżu. Przeznaczenie owego rowu (VIII) jest trudne do określenia, brak w jego okolicy jakichkolwiek śladów ewentualnych umocnień poważnie osłabia hipotezę o pierwotnej obronnej funkcji tego obiektu. Trudno też określić pierwotną funkcję obiektu 33 (w formie rowka o szerokości poniżej 1 m i głębokości do 50 cm, zakręcającego pod kątem prostym). Podkreślić należy, iż uchwycono jedynie fragment tego obiektu, jego pozostała część "wchodziła" w E profil odc. 24/06. Podkreślić należy, iż poza obiektami z serii XIII, w pozostałych opisanych powyżej odkryto ceramikę i krzemienie, pozwalające łączyć je z kulturą lendzielską. Potwierdza to wyniki badań z lat 2004-2005, w trakcie których odkryto kilkanaście obiektów zawierających również zabytki kultury lendzielskiej. Jeśli chodzi o obiekty i nawarstwienia wczesnośredniowieczne, to poza jednym obiektem (częściowo odsłonięta jama 24 na odc. 26/06), wszystkie pozostałe odsłonięto w trakcie eksploracji przekopu przez południowy odcinek wału (odc. 21/06-25-06). Podkreślenia wymaga odsłonięcie wewnętrznej partii ziemnego wału, znajdującego się na lekko nachylonym stoku cypla (warstwa IXc na odc. 24/06). Wał ten uchwycono na szerokości 4 m, o jego pierwotnej konstrukcji (i wymiarach) na podstawie tak szczątkowo zachowanych reliktów nie można w sposób wiarygodny wnioskować. Podkreślić należy, iż zarówno pod wałem, jak i w jego pobliżu (na majdanie grodu) nie natrafiono na czytelną warstwę humusu pierwotnego. Może to świadczyć o przeprowadzeniu bezpośrednio przed rozpoczęciem budowy wczesnośredniowiecznych umocnień celowej niwelacji terenu. Najprawdopodobniej z okresem funkcjonowania owego wału wiąże się położony w pobliżu jego wewnętrznej podstawy (dwufazowy) piec (XIIIa i XIIIb), z którego zachowały się jedynie partie przydenne. Jest bardzo prawdopodobne, iż z piecem tym wiązały się pierwotnie ścianki plecionkowe, których pozostałości w postaci dwóch rzędów wbijanych w podłoże słupków odkryto na S i N od pieca. Nie można jednak wykluczyć, iż plecionkowa ścianka, odkryta w rejonie wewnętrznej podstawy opisanego powyżej wału, biegnąca równolegle do biegu wału, mogła wiązać się z jego konstrukcją. Sytuacja stratygraficzna na odcinku 21/06 nie pozwala w sposób jednoznaczny odpowiedzieć na pytanie o chronologię względną paleniska (XIIb), odkrytego na ówczesnej powierzchni gruntu, jak i zalegającego kilka cm nad nim bruku z drobnych wapieni (obiekt 23, odc. 21/06)
Wydaje się jednak bardziej prawdopodobne, iż oba te obiekty funkcjonowały w okresie istnienia wału, którego pozostałością jest warstwa IXc. Zapewne również z okresem funkcjonowania owego wału wiązał się pierwotnie płytki, nieckowaty rowek o szerokości 1,2-1,5 m (VII, XIIIf, odc. 21/06), biegnący równolegle do biegu wału, w odległości ponad 7 m od jego wewnętrznej podstawy. Być może jest on pozostałością swego rodzaju rowka odwadniającego, zapobiegającego podmywaniu wału przez wody deszczowe i roztopowe, spływające z wyżej położonych partii majdanu.

Na stropie warstwy IX c (pozostałości wału) zalegały warstwy podestrukcyjne (IXa=XII, XI, IX=VI, VIa), utworzone poprzez akumulację u podnóża wału (po jego wewnętrznej stronie) materiału zmywanego przez wodę z wyższych partii rozwalisk. Nie można jednak wykluczyć, iż "młodsze" stratygraficznie warstwy z tego pakietu to warstwy podestrukcyjne kolejnej, młodszej linii umocnień. Najprawdopodobniej z młodszą fazą wału (biegnącą pierwotnie na koronie rozwalisk starszego wału), wiązały się warstwy V i Va, przechodzące "płynnie" w warstwy III i IIa. Warstwa V była silnie przesycona węglami drzewnymi i grudkami polepy, co jest najprawdopodobniej wynikiem pożaru owej domniemanej, młodszej linii umocnień wczesnośredniowiecznych. Podkreślenia wymaga, iż w tym sezonie nie odkryto zabytków wczesnośredniowiecznych, które mogłyby pełnić rolę precyzyjnych, niezależnych wyznaczników chronologii. W związku z tym jedyną metodą określenia chronologii warstw i obiektów wczesnośredniowiecznych stała się analiza porównawcza odkrytych w nich fragmentów naczyń glinianych. Poprzez porównanie z ceramiką wczesnośredniowieczną z pobliskiego Krakowa możemy stwierdzić, iż dotychczas nie odkryto fragmentów naczyń, które są tam datowane na XI w. lub później. W tej sytuacji należy podtrzymać zaproponowane już w 2005 r. datowanie wczesnośredniowiecznego osadnictwa na stanowisku ramowo na VIII-X w.
W trakcie eksploracji obiektów i warstwy ziemi ornej odkryto w sumie 2379 zabytków ruchomych (bez próbek węgli drzewnych i kilkuset kości zwierzęcych), z czego 1295 to fragmenty naczyń glinianych, 1011 zaś to zabytki krzemienne. Odkryto też 73 zabytki uznane za wydzielone (w tym 2 fragmenty siekierek krzemiennych, fragment toporka kamiennego, 3 przęśliki, 8 noży żelaznych, 2 żelazne groty strzał, tzw. chlebek gliniany - w dennej części pieca glinianego XIIIa). W częściowo odsłoniętym obiekcie wczesnośredniowiecznym (24 na odc. 26/06) odkryto 14 fragmentów tzw. prażnicy. W trakcie badań nie natrafiono na fragmenty drewna lub węgle drzewne nadające się do analiz dendrochronologicznych.
Wyniki badań z lat 2004 - 2006 są obecnie przygotowywane do publikacji. Badania wykopaliskowe na terenie grodziska będą kontynuowane w 2009r.
źr: http://www.archeo.uj.edu.pl