Branice

Ten zapewne jeden z najpiękniejszych dworów obronnych w Polsce powstał pod koniec XVI wieku. Jego właścicielem był Jan Branicki herbu Gryf, starosta niepołomicki, kasztelan biecki i żarnowski. Pracami budowlanymi kierował słynny włoski architekt Santi Gucci, który pełnił rolę nadwornego architekta Branickich. Prace wykończeniowe trwały do 1603 roku, a więc kilka lat po śmierci architekta. Prace Santi Guciego można też spotkać w kościele w Niepołomicach, gdzie projektował manierystyczną kaplicę grobową Branickich oraz na Wawelu, w kaplicy Batorych. Braniccy porzucili szybko dwór i przenieśli się do dworu "polskiego", który postawili tuż obok. Dotychczasowy dwór zaczął pełnić funkcję lamusa i niszczał. Od roku 1952 przeprowadzono prace, które nadały mu wcześniejszy, reprezentacyjny charakter, ale umownie nadal nazywa się go "lamusem". W budynku znajduje się oddział Muzeum Archeologicznego z Krakowa, mieści się tu niewielka wystawa, związana z wykopaliskami z okolic Nowej Huty. Budynek ma plan zbliżony do kwadratu, jest trójkondygnacyjny: ma piwnice, parter i piętro. Piwnice miały znaczenie gospodarczo - magazynowe, parter obronne a piętro reprezentacyjne. Całość wieńczy renesansowa attyka z krenelażem, skrywająca pogrążony dach. Ściany zewnętrzne są w 100 procentach powierzchni ozdobione dekoracją sgraffitową. Okna części dolnej są nieco mniejsze od górnych, ale wszystkie mają renesansowe obramienia. Renesansowe są także framugi drzwi wejściowych i drzwi wewnątrz dworu. Warto zwrócić uwagę na jedną z arkad w attyce południowej, w której przedstawiona jest postać czarodzieja lub co bardziej prawdopodobne - astronoma. Dolna kondygnacja posiada sklepienia kolebkowe. W górnej odtworzono renesansowy strop drewniany. Najcenniejszymi elementami wystroju wnętrza są: kamienny kominek i portal wejściowy w sali na piętrze. Wykonane one zostały według projektu Santi Gucciego w stylu manierystycznym, są ozdobione bogatą dekoracją roślinną i figuralną. Dekoracja portalu przedstawia umieszczony wśród liści akantu herb Jan Branickiego - Gryf. Kominek przedstawia dwie postacie żeńskie, zwane hermami, podtrzymujące bogatą nadstawę z herbami rodowymi Branickich (Gryf i Zabawa) otoczonymi łacińskim napisem "IOANNES DE RUSZCZA BRANICKI, CASTELLANUS ZARNOWIENSIS, CAPITANEUS NIEPOLOMICENSIS".