Klenica

wieś w powiecie zielonogórskim, w gminie Bojadła

Początek osadnictwa w tym miejscu sięga VIII w. gdy istniały tu osada, gród i podgrodzie ludów grupy zwanej Tornow-Klenica.

Grodzisko zostało odkryte w 1935 roku przez Langenheima, który zainteresował się zaciekawił się notowanym na mapach regularnym wzgórzem w Klenicy. W 1936 roku prace wykopaliskowe rozpoczął E.Petersen. Grodzisko było już częściowo zniszczone uprawą roli. Położenie było wśród podmokłych łąk. Średnica grodziska wynosiła około 100 metrów. Wokół grodu istniał wał konstrukcji drewniano – glinianej. Stwierdzono również istnienie wału wewnętrznego dzielącego grodzisko na dwie połowy.

Grodzisko w Klenicy ( gmina Bojadła ) posiada własną, przebogatą historię. Jest jednym z ostatnich odkryć archeologicznych dwudziestolecia międzywojennego. W literaturze naukowej, było ono obok grodzisk w Popęszycach i Gostyniu filarem naszej wiedzy o słowiańskim osadnictwie obronnym na północnych terenach Dolnego Śląska. Do czasu przeprowadzenia badań wykopaliskowych w wymienionych miejscowościach archeolodzy i historycy niemieccy uważali, że ludność słowiańska przybyła na tereny nadodrzańskie w wyniku migracji ludnościowych, które miały miejsce od VI do VII wieku. Niektórzy naukowcy datowali przybycie Słowian na wiek IX. Uważano, że z terenów tych częściowo odeszły plemiona germańskie, a do pojawienia się Słowian istniała poważna luka osadnicza. Ostatnie lata dwudziestolecia międzywojennego przyniosły jednak serię rewelacyjnych badań wykopaliskowych przeprowadzonych na tym terenie przez grupę archeologów wrocławskich. Pracami kierowali Ernest Peterson, Kurt Langenheim i Martin John. W 1926 roku zostały przeprowadzone prace wykopaliskowe w Popęszycach, nieco później przekopane zostało grodzisko w Gostyniu. Zarówno archeolodzy John i Segers badający Popęszyce jak i Langenheim prowadzący prace w Gostyniu określili badane grodziska jako Słowiańskie i datowali je stosunkowo trafnie i co ważniejsze obiektywnie na VII lub VIII wiek n.e. Na podstawie znalezionych metalowych przedmiotów i ceramiki Langenheim określił powstanie grodu w Gostyniu Głogowskim na VII wiek naszej ery podając, że znaleziono tam groty włóczni posiadają najbliższe odpowiedniki w VI wieku. Langenheim upierał się przy datowaniu ceramiki na danych uzyskanych wcześniej przez Johna i Segersa w Popęszycach, wynikach prac przeprowadzonych przez Petersena w Klenicy oraz na własnych obserwacjach. W 1935 roku prowadzący poszukiwania w okolicach Sulechowa Langenheim zaciekawił się notowanym na mapach regularnym wzgórzem w Klenicy, na którym odkrył nieznane grodzisko. W 1936 roku pracę wykopaliskową rozpoczął E.Petersen. Grodzisko było już częściowo zniszczone uprawą roli. Położenie wśród podmokłych łąk wskazywało na jego obronny z natury charakter. Średnica grodziska wynosiła około 100 metrów. Petersen przekopał się rowem o długości 90 metrów, szerokim na 3 metry. Dodatkowo w dwóch miejscach przekopał wał zewnętrzny. Na podstawie opisów z badań można dojść, że wokół grodu istniał wał konstrukcji drewniano – glinianej. Archeolog stwierdził również istnienie wału wewnętrznego dzielącego grodzisko na dwie połowy. W przeszło 2 metrowej warstwie osadniczej odkryto dwa poziomy osadnicze, na które złożyły się pozostałości drewnianych domów i paleniska. Wydobyto liczne skorupy naczyń lepionych całkowicie ręcznie i obtaczanych górą. Na podstawie wydobytego materiału Petersen datował powstanie grodu w Klenicy na VII wiek. Przekopanie trzech słowiańskich osad o charakterze obronnym zmieniło dotychczasowe teorie na osadnictwo Słowian nad Odrą. Wprawdzie uczeni niemieccy nie chcą pogodzić się z faktem, że zbudowanie grodów i organizacja obronna tego terytorium mają być dziełem Słowian i sugerują istnienie np. w Gostyniu, frankońskiej załogi a odnośnie Klenicy, że było to dziełem organizacyjnych resztek ludności germańskiej, która była zaczynem kulturotwórczym i czynnikiem organizacyjnym, dzikich Słowian. Jednak fakt, pozostaje faktem, że były to wczesne grody słowiańskie a ślady kultury materialnej świadczą, że zamieszkiwała je wyłącznie ludność słowiańska. Archeolodzy polscy powoływali się niejednokrotnie na powyższe grodziska. Na ich podstawie określili wiek wydobywanych ułamków naczyń z innych terenów. Długi czas po wojnie wyniki archeologów w Popęszycach, Gostyniu i Klenicy były podstawą naszej wiedzy o wczesnośredniowiecznym słowiańskim osadnictwie obronnym na terenach środkowego Nadodrza. Dlaczego wyniki te były ważne dla badań nad osadnictwem słowiańskim? Głównie dlatego, gdyż wskazywały niezbicie, że Słowianie co najmniej od początku VII wieku zamieszkiwali te tereny. Ponadto metryka ich ewentualnego przybycia musiała być znacznie wcześniejsza, skoro w VII wieku stworzyli tutaj organizację grodową charakterystyczną dla organizmów o charakterze państwowym, typową dla trwałych form osadniczych. W materiale z badań nie znaleziono zabytków o charakterze germańskim, a więc nie tylko grody, ale i ich otoczenie było zamieszkiwane przez Słowian. Doszukano się też pewnego podobieństwa w ceramice z opisywanych grodzisk do ceramiki wcześniejszej z okresu wpływów prowincjonalno – rzymskich z V wieku. Nawiązania te świadczą o istnieniu powiązań kulturowych między ludnością słowiańską VII wieku a ludnością zamieszkującą te tereny w pierwszych pięciu wiekach naszej ery. Badania w Klenicy, Popęszycach i Gostyniu dostarczyły też ciekawych wniosków o kulturze materialnej ludności słowiańskiej z tego okresu, a budownictwie obronnym i budownictwie mieszkalnym. Dodać należy, że był to również punkt wyjścia dla prac wykopaliskowych na terenie województwa zielonogórskiego w latach 1960 – 1966, dotyczących wczesnośredniowiecznego osadnictwa obronnego. W 1962 roku Klenica ponownie stała się miejscem badań archeologicznych. Wcześniej już kilkakrotnie napływały meldunki o niszczeniu obok grodzisk jam z zabytkami ceramicznymi. Wizje lokalne przeprowadzone w miejscu wykazały, że w bezpośrednim sąsiedztwie grodziska niszczeje osada otwarta przypuszczalnie odpowiadająca chronologicznie grodzisku. Prace ratunkowo – wykopaliskowe osady przygrodowej w Klenicy rozpoczęto w sierpniu 1962 roku. Osada znajduje się na terenie obecnie nieczynnej piaśnicy, z której wówczas korzystali okoliczni mieszkańcy. Nie było możliwości uchronienia jej przed niszczeniem. Położona jest ona na wschód od grodziska, pomiędzy nim a drogą Klenica – Bojadła. Teren objęty badaniami znajduje się około 100 metrów od szosy, jednak został on częściowo zniszczony wcześniejszą zabudową. Po budynku pozostały dziś tylko fragmenty świadczące, że został on zbudowany w centralnej części osady i zniszczył tu całkowicie materiał zabytkowy. Wykopy uszykowane zostały na zagrożonych odcinkach i były dostosowane wymiarami do zachowanych niezniszczonych odcinków ziemi. Wyniki prac ograniczonych w czasie ze względu na swój ratowniczy charakter były bardzo bogate. Odkopano szereg jam, z których kilka okazało się być dolnymi poziomami prostokątnych chat. Wewnątrz domów znajdywały się paleniska i jamy o charakterze piwnicznym. W jamach znaleziono liczne ułamki naczyń, przęśliki tkackie i inne przedmioty codziennego użytku. Gęsta zabudowa, o której świadczą występujące obok siebie jamy wskazuje, że obok grodziska istniała ludna osada otwarta. Liczne zabytki pozwalają przypuszczać, że osada należała do rzędu bogatych. Znaczenie przeprowadzonych w Klenicy badań było znacznie większe jak tylko uzyskanie nowych materiałów zabytkowych. Przyjmując wczesną metrykę powstania grodów, nawet naukowcy polscy zakładali, że były to bądź co bądź jedynie punkty obronne, bądź też samowystarczalne jednostki osadnicze, opierające się jedynie na osadach znacznie rozrzuconych w terenie. Istnieje tzw. Przyjmuje się na bardzo późny okres, kiedy to gród stał się jedynie ośrodkiem obrony i centrum administracyjnym. Obok niego powstała wtedy zabudowa skupiająca wytwórczość usługową, która z czasem przy rozwijającym się handlu przemieniła się w ośrodek miejski. Odkrycie więc osady przygrodowej przy najważniejszych punktach obronnych jest bardzo ważnym punktem zwrotnym dla badań nad wczesnym średniowieczem. Jaka była rola tej osady i jej stosunku do grodu? Czy zamieszkiwała ją część ludności nie mieszcząca się w obrębie wałów obronnych, czy też powstała w wyniku rozwoju znaczenia grodu jako centrum władzy? Na pytania te bez szerszych badań porównawczych nie można odpowiedzieć. Bogactwo osady wskazuje, że zamieszkiwała ją ludność nie różniąca się poziomem życia od mieszkańców grodu. Z kolei ceramika pozwala przypuszczać, że chronologiczne osada powstała później od grodu. Można więc założyć, że obronny punkt osadniczy w Klenicy rozwijał się bardzo szybko i intensywnie, co zmusiło wkrótce część ludności do zamieszkiwania poza wałami obronnymi. Czuła się ona tu bezpiecznie, co z kolei nasuwa wniosek, że system grodów obronnych znanych z bliższych i dalszych okolic Klenicy był systemem dla większego terytorium, objętego jednolitą organizacją. Znajdujące się wewnątrz tej organizacji osady nie były zagrożone bezpośrednio. Gdyby każdy gród był odrębną jednostką organizacyjną np. rodową, bezpieczeństwo takie byłoby znikome. Groźba sąsiedzkich napaści zmuszałaby ludność do trwałego zamieszkiwania w obrębie wałów. Wszystkie te wnioski należy uważać jedynie za teoretyczne dociekania. Ważne jest, że obecnie znamy już więcej osad przy grodowych z naszego terenu i to z pobliża Klenicy np. z oddalonych kilkanaście kilometrów Kijów gmina Sulechów. Najważniejsze jest ponadto, że grody o bardzo wczesnej metryce nie były oderwane od tła osadniczego a były jedynie jego ubezpieczeniem. Świadczy to niezbicie o łączności ludności grodów i osad obronnych. Nie może być więc mowy o jakiejkolwiek obcej organizacji typu najezdniczego tworzącej własne punkty obrony wśród ludności podbitej. Z powojennych prac archeologicznych wiadomo, że grodzisko w Klenicy jest jednym z bardzo licznych na obszarze północnej części Dolnego Śląska, punktów obronnych z tego samego okresu. Przypuszczać można, że są to pozostałości jakiegoś słowiańskiego organizmu państwowego, istniejącego przed przyłączeniem tego obszaru do państwa Polan.

fragment pracy "Klenica, Praca monograficzna" autorstwa Tadeusza Wojtera, źr: http://www.klenica.com.pl

opis
https://zabytek.pl/pl/obiekty/klenica-grodzisko