Stołpie

Wieża, która zamkiem nie jest ale jest wymieniana w Leksykonie zamków ze względów na swój szczególny charakter. Nie wiadomo kto jest jej fundatorem ani kiedy powstała, różnice w datowaniu wahają się pomiędzy X, a XIV wiekiem. Pytaniem nadal pozostaje jej charakter, czy była to część grodu, monastyr eremicki czy wczesnośredniowieczne baptysterium.

Fakty są bezsprzeczne dlatego obiekt wylądował w obiektach sakralnych. Cyt. za Irena Kutyłowską-"średniowieczne wolno stojące murowane wieże"
Badania archeologiczno-architektoniczne w Stołpiu i Podgórzu dostarczyły materiałów źródłowych świadczących, że zachowanej tam wczesnośredniowiecznej architektury murowanej nie można wiązać ze świeckimi budowlami obronnymi. Zarówno stołpijska wieżą jak i wyróżnione mury świątyni cmentarnej w Podgórzu należą niewątpliwie na Lubelszczyźnie do najstarszych wczesnośredniowiecznych budowli sakralnych.

-----------------------------------------------------------------------------

Stołpijska wieża - unikatem w tej części Europy

Wieża w Stołpiu koło Chełma, to najpewniej element małego, prywatnego klasztoru wybudowanego dla osobistości znaczącej rangi. Najprawdopodobniej, po śmierci męża Romana Halickiego, kontemplacji oddawała się tam Wielka Księżna Anna (Maria). Dzięki badaniom interdyscyplinarnym ustaliliśmy jak wyglądało całe założenie, dokonaliśmy też jego pełnej rekonstrukcji” – mówi kierujący pracami prof. Andrzej Buko, archeolog z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego oraz Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. Relikty domniemanego klasztoru to dziś niewielki wzgórek porośnięty trawą oraz wysoka na 17 metrów wieża, leżące tuż obok jezdni. Do tej pory interesowano się głównie kamienną konstrukcją wieży. Dopiero przeprowadzone w latach 2003-2005 badania archeologiczne przyniosły odkrycie na skalę europejską. "Częściowo tylko dotąd penetrowane przez archeologów wzgórze kryje prostokątny, wysoki dziedziniec ułożony z kamieni przekładanych marglem ilastym, czymś w rodzaju zaprawy, a także pozostałości drewnianych budynków - belki, kołki, słupy oraz fragment pomostu" – wymienia prof. Andrzej Buko. "Dzięki badaniom wyjaśniliśmy wiele wątpliwości. Na przykład, do tej pory całe założenie rysowano w planie jako owalny gródek; dziś już wiemy, że jest to prostokąt o bokach 25 na 12 m., z wieżą w narożniku. Wiemy także, że budowla nie mogła mieć znaczenia militarnego – przesądza o tym jej położenie: została zbudowana na miejscu, które jest ekstremalnie niedogodne – w dole, w miejscu zabagnionym, na źródłach, a nie na wzgórzu, z którego można kontrolować okolicę czy jakiś szlak” – opisuje sytuację profesor.

KSIĘŻNA BIZANTYJSKA I JEJ KLASZTOR
Według naukowca o umiejscowieniu właśnie w tym miejscu zespołu wieżowego zdecydowały względy symboliczne i polityczne.
Korzystając z danych archeologicznych i wyników innych badań, w tym analiz źródeł pisanych, ustalono czas powstania i funkcjonowania obiektu oraz to, z jakiego kręgu kulturowego przyszła idea budowy tak oryginalnej konstrukcji. "Dzięki analizom C14 wiemy, że obiekt funkcjonował od schyłku XII i dużą część XIII w., zatem w okresie, gdy okoliczne ziemie należały do władców Rusi Halickiej. W tym zatem kręgu należy szukać możliwych fundatorów obiektu. Znalezione w czasie wykopalisk fragmenty szkliwionych naczyń, płytki ceramiczne są związane z kręgiem bizantyjskim. Podobne przedmioty upowszechniały się stamtąd m.in. w Bułgarii czy na Rusi. Jak wynika z ostatnich moich kwerend w greckiej Macedonii - to właśnie tam podobne konstrukcje, zatem prostokątne założenia klasztorne z wieżą w narożniku występują w okresie XII-XIV w. powszechnie” – wyjaśnia A. Buko. "Co ciekawe, gdy byłem ostatnio w Salonikach z wykładem o Chełmie i Stołpiu, tamtejsi archeolodzy-bizantyniści określali przedstawiane przez mnie odkrycia jako przykład najdalej wysuniętej na północ enklawy kultury bizantyjskiej" – dodaje. Według profesora stołpijski zespół wieżowy to zapewne mały prywatny klasztor, zatem obiekt o sakralnym charakterze. Wskazuje na to jego symboliczne położenie – na świętych źródłach, oraz kaplica na planie oktagonu wybudowana na ostatnim piętrze wieży. „Idea wież klasztornych od początku średniowiecza była szeroko rozpowszechniona w Europie Południowo-Wschodniej” – wyjaśnia.
W jakim celu powstała budowla w Stołpiu? Żeby wyjaśnić tę zagadkę profesor sięga do wyników analiz źródeł pisanych. "Według naszego mediewisty dra Dariusza Dąbrowskiego była to prawdopodobnie prywatna fundacja książęca, zapewne należąca do żony Romana Halickiego, księżnej Anny (Marii). Wiadomo, że po śmierci męża w bitwie pod Zawichostem (1205r.), osiadła ona w jakimś klasztorze. Jest zatem wysoce prawdopodobne, że zamieszkała ona z małą grupką osób towarzyszących w tym właśnie, tak oryginalnym miejscu. Skoro wielka księżna, według jednej z wysoce prawdopodobnych hipotez była Bizantyjką, to mogła wraz ze swym otoczeniem przenosić wzorce ze znanego jej kręgu kulturowego na północ” – konkluduje. "Jeżeli dojdzie do rekonstrukcji stołpijskiego założenia, zgodnie z wynikami naszych badań, zyskamy wspaniałą pamiątkę historyczną i wielką atrakcję turystyczną. Nie ma bowiem w Polsce i w tej części Europy czegoś podobnego” – dodaje. Już wkrótce ukaże się monografia kompleksu zabytkowego w Stołpiu, przygotowywana przez zespół badaczy, pod kierunkiem prof. A. Buko.

PAP – Nauka w Polsce, Adam Lisiecki