Lublin - Dwór Leszczyńskiego

Budowę obiektu rozpoczął w 1622 roku wojewoda bełski – Rafał Leszczyński, z myślą o przeznaczeniu go na zbór kalwiński. Po 1630 roku zabudowania zboru zakupiła Katarzyna Sanguszkowa i przeznaczyła na siedzibę karmelitanek bosych, zwanych józefatkami.

Lokalizacja
Budynek znajduje się przy ulicy Świętoduskiej, obok kościoła pw. Św. Józefa.

Funkcja budynku
Dwór obronny. Obecnie klasztor.

Historia budynku
Budowę obiektu rozpoczął w 1622 roku wojewoda bełski – Rafał Leszczyński, z myślą o przeznaczeniu go na zbór kalwiński. W 1627 roku hajducy Rafała Leszczyńskiego strzegący budowy, zabili podczas rozruchów studenta kolegium jezuickiego. Decyzją Trybunału Lubelskiego z 1627 roku zakazano odprawiania przez różnowierców publicznych modłów i spotkań, co w praktyce oznaczało zakaz ich istnienia. Zmusiło to Rafała Leszczyńskiego do przerwania prac budowlanych, sprzedania obiektu i wyjazdu z Lublina w roku 1630.

Zabudowania zboru zakupiła Katarzyna Sanguszkowa i przeznaczyła na siedzibę karmelitanek bosych, zwanych józefatkami. W 1632 roku zawarły one z architektem umowę o dokończenie istniejącej już części zabudowań i wybudowanie klasztoru według przepisów konstytucji i planów zatwierdzonych dla prowincji. Wyjaśnia to istnienie w obecnym założeniu klasztornym wyraźnie odrębnej kompozycji architektonicznej – prostokąta z czterema basztami, nieczysto powiązanego murami z pozostałą częścią zabudowań powstałych w latach 1630-1635 i późniejszych.

W roku 1635 roku do nowo powstałego klasztoru przeniosły się józefatki. Klasztor uległ kilkakrotnie pożarom, m.in. w roku 1655, co zmusiło siostry do jego opuszczenia. Powróciły w roku 1658, a w 1807 roku ofiarowały kościół i klasztor karmelitom bosym. Po upadku powstania styczniowego karmelitom odebrano klasztor i dokonano kilku przeróbek, m.in. wyburzono sklepienia nad pomieszczeniami pierwszego piętra. Karmelici po części odzyskali klasztor w 1918 roku (musieli dzielić obecność ze znajdującym się w budynku wojskowym więzieniem śledczym) i jego resztę – w 1945 roku. W latach 1980 - 1991 przeprowadzono gruntowny remont, nadbudowę baszt i dobudowę jednej kondygnacji.

Jako ciekawostkę dotyczącą historii obiektu można podać, że w klasztorze dwukrotnie przebywała królowa Marysieńka Sobieska. Pierwszy raz w roku 1674 biorąc udział w uroczystości złożenia ślubów zakonnych przez dwie karmelitanki. Drugi raz przybyła już z mężem w roku 1678, by tutaj spędzić Wielki Tydzień. Para królewska brała udział w aktach życia zakonnego, modlitwach, umartwieniach i uroczystościach paschalnych. W Wielki Czwartek królowa zastąpiła przeoryszę w obrzędzie umycia nóg siostrom. W Wielką Sobotą król i królowa wraz z dworem przystąpili do sakramentu pokuty i pojednania.

Kalendarium
1622 – rozpoczęcie budowy dworu przez Rafała Leszczyńskiego z przeznaczeniem na zbór kalwiński.
1630 – sprzedaż zboru Katarzynie Sanguszkowej, która przeznaczyła budynek na siedzibę karmelitanek bosych, zwanych józefatkami.
1632 - zawarcie umowy z architektem na dokończenie istniejącej już części zabudowań i wybudowanie klasztoru według przepisów konstytucji i planów zatwierdzonych dla prowincji karmelitów.
1635 – przeniesienie się do klasztoru ss. józefatek.
1655 – pożar budynku i opuszczenie go przez zakonnice.
1658 – powrót ss. józefatek do klasztoru.
1807 – przekazanie klasztoru karmelitom bosym.
1863 - po upadku powstania styczniowego karmelitom odebrano klasztor i dokonano kilku przeróbek, m.in. wyburzono sklepienia nad pomieszczeniami pierwszego piętra.
1918 – odzyskanie części klasztoru przez oo. karmelitów bosych, pozostałą część zajmowało wojskowe więzienie śledcze.
1945 – odzyskanie całego budynku przez Zakon Karmelitów Bosych.
1980 - 1991 - gruntowny remont budynku - nadbudowa baszt i dobudowa jednej kondygnacji.

Architekt
Jakub Balin

Opis
Dwór Rafała Leszczyńskiego to budynek wydłużony, o prostokątnym korpusie z czterema pięciobocznymi basztami w narożach. Nawiązuje swoją formą do zamku w Baranowie. Jedynym elementem ożywiającym elewacje są cztery pięcioboczne baszty znajdujące się w narożach.

Z początkowego przeznaczenia, formy i prostoty budowli możemy wnioskować, że ma ona charakter obronny. Odrębność tego układu w całym założeniu klasztornym podkreślają baszty oraz brak czystego technicznie powiązania z resztą założenia. Dwie baszty od strony południowo-wschodniej zostały sztucznie obudowane, natomiast pozostałe dwie – od strony północno–zachodniej, zostały połączone poprzez dostawienie ściany do boków obu baszt, tworząc korytarz o przypadkowym kształcie. Zupełnie odrębnym elementem założenia są zabudowania gospodarcze od strony północno – zachodniej, kiedyś połączone dodatkowymi pomieszczeniami, obecnie – po niedawnych przebudowach – jedynie wąskim murem z zamocowaną w nim bramą.

Elewacje charakteryzują się prostotą formy i minimalną ilością najprostszych elementów dekoracyjnych. Być może wynika to z adaptacji budynku przez karmelitanki, których reguła zakonna jest ostra i wymagająca, zabraniając im mieszkać w budynkach nadmiernie zdobionych i dekorowanych.

Początkowo (co zostało zachowane również po renowacji) budynek posiadał wyraźny poziomy podział wzdłuż całego korpusu, utworzony przez uskok muru, zwieńczonego pierwotnie dachówką holenderską.

W pionie budynek poprzecinany jest szerokimi, masywnymi szkarpami. Zwraca uwagę to, że są one rozmieszczone w sposób zupełnie przypadkowy, brakuje tutaj jakiejkolwiek symetrii, której jakby poszukuje nasze oko. W pierwotnym założeniu rozłożyste, mocno wsparte takimi samymi szkarpami, zwracające szczególną uwagę baszty, traciły swój rozmach i piękno u góry, przypłaszczone wspólnym z klasztorem blaszanym dachem. Obecnie wyprowadzone są one ponad ogólne zabudowania i zwieńczone oddzielnymi, pięknymi kopułami, które jako jedyne widać spoza wysokiego muru otaczającego zabudowania. Na szczytach kopuł znajdują się metalowe chorągiewki z datami przebudowy klasztoru: 1635 r. – data zakończenia budowy przez karmelitanki bose zakupionego od Rafała Leszczyńskiego dworu (wówczas już klasztoru); 1985 r. – data zakończenia nadbudowy baszt (ostatnia znacząca zmiana w wyglądzie zewnętrznym budowli).

Dodatkowym elementem ozdobnym wprowadzonym w latach 1980-1991 są gzymsy wieńczące pierwsze i drugie piętro, zarówno wzdłuż korpusu jak i wokół baszt, gzymsy przyokienne oraz ozdobnie wykończone kominy. Wewnątrz budynku również wyraźnie widoczny jest odrębny układ z czterema basztami w narożach. Przez trzy z nich poprowadzone są klatki schodowe – jedna od parteru na pierwsze piętro, druga – z pierwszego piętra na drugie i trzecia – łącząca trzy kondygnacje. Poza tym baszty wykorzystane są jedynie jako podrzędne magazyny. Pomieszczenia wzdłuż głównego korytarza na pierwszym piętrze mają charakter pomocniczy i gospodarczy, natomiast na drugim piętrze po obu jego stronach znajdują się cele klasztorne. Wnętrza są surowe, pozbawione detalu architektonicznego. Wnętrze sali dolnej z widokiem ożywione jedynie sklepieniami kolebkowymi i wejściem do chóru.

Otoczenie
Od strony południowo–wschodniej przesłonięty sylwetą kościoła św. Józefa, od południowo–zachodniej – wysokim murem, od północno-zachodniej – zabudowaniami szpitalnymi, widoczny jest jedynie od strony północno–wschodniej – od ul. Staszica. W całej swej okazałości możemy zobaczyć go jedynie z podwórza klasztornego.
Opracowała: Natalia Czubacka

plan dworu

Literatura:
Denys M., Wyszkowski M., Lublin i okolice, Lublin 2001.
Gawarecki H., O dawnym Lublinie, Wyd. Lubelskie, Lublin 1974.
Wanat B. M., Zakon Karmelitów Bosych w Polsce. Klasztory karmelitów i karmelitanek bosych 1605 – 1975, Kraków 1979.
Tomaszewski Z. W., Klasztor OO. Karmelitów Bosych w Lublinie – dawny zbór warowny [w] Biuletyn Historii Sztuki i Kultury, nr 3/4, Warszawa 1948.
Wyszkowska H., Dwór obronny Rafała Leszczyńskiego [w] Zoom, nr 02/2006.
Powyżzsze opracowanie historii dworu pochodzi ze strony http://www.tnn.pl
Został umieszczony za wiedzą i zgodą: Laboratorium Teatru NN - Nowe Media Ośrodek "Brama Grodzka - Teatr NN" (Joanna Zętar)