Rozprza

wieś w powiecie piotrkowskim, w gminie Rozprza

Ślady najstarszej wczesno - średniowiecznej osady odkrytej w Rozprzy pochodzą z IX/X wieku. Dokument z 1065 roku wystawiony przez Bolesława Śmiałego dola klasztoru Benedyktynów w Mogilnie wymienia Rozprzę jako gród, który ma płacić daninę – 7 grzywien. Grodzisko zwane "Kopcem" ma kształt ściętego stożka o wysokości 3 metrów. obiekt otoczony jest fosą o szerokści od 10-13m. Gród w ciągu czterech wieków swego istnienia padł dwukrotnie pastwą płomieni. Po pierwszym pożarze (XII w.) został odbudowany. W połowie XIV wieku w trakcie bliżej nie znanych walk uległ całkowitemu zniszczeniu. Obiekt był własnością Nagodziców-Jelitczyków. W roku 1965 dla upamiętnienia 900 – lecia powstania grodu Rozprza ustawiono na prastarym grodzisku pamiątkowy głaz oraz tablicę z wyrytymi datami 1065 – 1965.

połączone z:

Łochyńsko wieś w powiecie piotrkowskim, w gminie Rozprza

Średniowieczne grodzisko na pograniczu Rozprzy i Łochyńska leży wśród podmokłych łąk, u ujścia Prudki (Bogdanówki) do Luciąży, na wschód od stacji kolejowej w Rozprzy. Ta w połowie zniszczona pozostałość dawnego grodu, datowanego na XII - XIV stulecie ma kształt ściętego stożka o wysokości do 3 metrów. Grodzisko otoczone jest zamuloną fosą o szerokości do 13 metrów. Przez miejscowych zwane jest "Kopcem"
Wykorzystano opis Piotra Sölle ze strony: http://www.ziemialodzka.pl

------------------------------------------------------------------------------

Rozprza dużo młodsza

Pozostałości grodu w Rozprzy (woj. łódzkie) pochodzą najwcześniej z końca X wieku i są o blisko pół tysiąclecia młodsze, niż dotąd sądzono. – Podobny problem może dotyczyć bardzo wielu grodzisk z terenu Polski badanych na szeroką skalę w latach 60. w ramach tzw. badań milenijnych – mówi PAP dr Jerzy Sikora z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego.

Ściana wykopu przecinającego nasyp grodziska, widoczne relikty najstarszego wału licowanego kostkami darni. Fot. J. Sikora

Od końca lat 40. do lat 60. XX wieku w całej Polsce prowadzono na szeroką skalę tzw. badania milenijne, których celem było rozpoznanie głównych centrów władzy piastowskiej. Archeolodzy uzyskali wtedy wiele danych na temat dziejów państwa polskiego w początkowych fazach jego trwania.

– Najnowsze badania często wykazują, że poprzednie wnioski były mylne, co związane jest z niedoskonałością ówczesnych metod badawczych – zauważa jednak dr Sikora. Archeolog wskazuje głównie na problemy dotyczące datowania odkrywanych pozostałości, np. wałów czy grodzisk. Współczesna technika pozwala na tworzenie lepszej dokumentacji, pełniejsze rozpoznanie, a przede wszystkim dokładniejsze określenie chronologii, dzięki zastosowaniu metod dendrochronologicznej i radiowęglowej. – Nasze badania są o wiele bardziej precyzyjne, niż było to możliwe pół wieku temu – dodaje badacz.

Obecnie naukowcy są w stanie określić wiek powstania niektórych zabytków z dokładnością niemal co do roku. Tak było w przypadku części drewnianych konstrukcji grodowych odkrytych w Rozprzy.

Drewniane konstrukcje przedwala z XIV w. Fot. J. Sikora

Dotąd uważano, że znajdujący się w tym miejscu gród był niewielki, a jego wewnętrzna średnica mierzyła zaledwie 18 m. Otaczać go miały niewielkie, nieobronne osady, położone na niewysokiech wzniesieniach w dnie doliny rzeki Luciąży.

Analiza zdjęć lotniczych wykonanych w 2013, 2015 i 2016 r. oraz wyniki badań geofizycznych pozwoliły na modyfikację tego obrazu. Okazało się że bezpośrednio na południe od zewnętrznego wału znajdowało się podgrodzie oddzielone dodatkową fosą. Być może istniał tutaj nawet dodatkowy podkowiasty wał (zrównany później z powierzchnią otaczającego gruntu), który otaczał podgrodzie. Niewielkie osady, których istnienia domyślali się badacze okresu milenijnego, okazały się być częścią tego podgrodzia.

Według najnowszych koncepcji możnodziem, centralnie położonym stożkowatym nasypem, który stanowił zapewne podstawę drewnianej wieży – rezydencji i dookolną fosą – jej szerokość mierzyła ponad 20 m!

Dzięki tegorocznym wykopaliskom ujawniono też niezwykły sposób wznoszenia wałów najstarszego grodu. Zwykle w konstrukcjach tego typu wykorzystywano ziemię i drewno. W tym przypadku wał ziemny po zewnętrznej stronie obłożono kostkami darni.

– Najbliższe podobieństwa do takiego rozwiązania pochodzą z obszaru Połabia oraz pogranicza połabsko – saskiego. Uważamy jednak, że nie było to zapożyczenie – wykorzystano surowiec, który był dostępny i spełniał swoją funkcję – wyjaśnia dr Sikora. Z reguły wały wykańczano gliną lub kamieniami. Jednak w pobliżu grodziska najwyraźniej nie znaleziono wystarczającej ilości tych surowców.

Zdjęcie lotnicze wykonane w październiku 2015 r. Widoczny układ fos, nasyp dookolnego wału oraz zasięg podgrodzia. Fot. Piotr Wroniecki

W czasie wykopalisk na archeologów czekały też niespodzianki. – Podstawowa zasada w archeologii brzmi: starsze warstwy znajdują się niżej. Tymczasem w czasie wykopalisk w obrębie fosy starsze zabytki odkrywaliśmy w warstwach wyższych! – mówi dr Sikora. Rozwiązaniem zagadki okazały się działania ostatniego włacelów. Podczas tych prac naruszył warstwy zabytków i odwrócił kolejność ich deponowania.

Ze źródeł pisanych wynika, że Rozprza była jednym z ważniejszych grodów na terenie Polski centralnej w XII wieku. Zamieszkiwał tam wówczas urzędnik administracji książęcej, a w XIII wieku ośrodek ten posiadał status siedziby kasztelana. Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z XI wieku.

W tym roku badacze odkryli też nieznaną kartę z historii Rozprzy – pale wbite w powierzchnię grodu. Udało się ustalić, że drewno pochodzi z 1576 r. – z czasów, w których gród już nie istniał, i był jedynie wyniesieniem w terenie. Być może zabytkowy już wówczas gród przygotowano wstępne do pełnienia funkcji obronnych, w związku z niepokojami towarzyszącymi elekcji Stefana Batorego – przypuszczają archeolodzy.

Rekonstrukcja grodu i jego otoczenia w XIV w. Rys. J. Sikora

Ważnym aspektem przeprowadzonych badań jest interdyscyplinarna współpraca badaczy wielu dyscyplin – podkreśla dr Sikora. Oprócz archeologów zaangażowani w nie są geomorfolodzy, gleboznawcy, dendrochronolodzy, specjaliści od badań makroszczątków roślinnych, szczątków zwierzęcych, w tym pozostałości kopalnych chrząszczy, ochotek czy ślimaków, pochodzący z ośrodków polskich i zagranicznych. Dzięki temu możliwa będzie nie tylko rekonstrukcja śladów ludzkiej aktywności, ale także poznanie środowiska naturalnego w otoczeniu grodziska, a nawet przemian klimatu – przekonują badacze. Kierownictwo nad tym programem naukowym w Rozprzy sprawuje dr Piotr Kittel z Katedry Geomorfologii i Paleogeografii Uniwersytetu Łódzkiego.

Badania w Rozprzy finansowane są z funduszy Narodowego Centrum Nauki.
Tekst pochodzi z serwisu Nauka w Polsce.
Data publikacji – 3 sierpnia 2016