Bydgoszcz Zamczysko

Wczesnośredniowieczne grodzisko datowane na VI-X wiek. Istnieje hipoteza, która przyjmuje, że funkcje przejęte przez Wyszogród pełnił wcześniej gród w Zamczysku. Znajduje się na północnych rubieżach Bydgoszczy, niedaleko drogi krajowej nr 5 w kierunku Gdańska. Grodzisko leży na cyplu morenowym Zbocza Fordońskiego, które oddziela Wysoczyznę Świecką od Kotliny Toruńskiej. Szczyt stanowi płaska wysoczyzna ze stromymi zboczami, będącymi kiedyś krawędziami suchej fosy. Od grodziska w kierunku wschodnim prowadzi malownicza "grań" wysoczyzny, otoczona z jednej strony doliną, a z drugiej pradoliną Brdy-Wisły. Pierwsze prace wykopaliskowe na terenie grodziska przeprowadzono w 1938 r., a następnie w latach 1947–48, 1961–62 i w 1993 r. Wielokrotnie przeprowadzane badania miały rozstrzygnąć kontrowersje związane z datowaniem grodu. O ile wcześniejsze badania wskazywały na wczesnośredniowieczny czas egzystencji grodu (VI–X wiek), to badania późniejsze odkrywały coraz więcej elementów z epok wcześniejszych. Na podstawie najnowszych badań stwierdzono, że okres największej świetności grodziska przypada na czasy kultury łużyckiej. Ostatecznie w wyniku prac stwierdzono zespół elementów fortyfikacyjnych. Stanowisko zostało uznane za osiedle łużyckie ze śladami umocnień obronnych. Odkryto tam m.in. piętnaście jam gospodarczych, a w nich ceramikę, fragment szpili z brązu, toporek kamienny i dwa przęśliki gliniane. W trakcie badań znaleziono kilka tysięcy fragmentów ceramiki, z których ok. 13% zakwalifikowano do okresu wczesnośredniowiecznego, a większość do starszego okresu halsztackiego. Osiedle obronne z okresu plemiennego Słowian w Zamczysku otoczone było wałem drewniano-ziemnym, wzmocnionym glinianym przedwalem oraz dookolną suchą fosą sprzężoną z dodatkowym ramieniem fosy poprzecznej zlokalizowanej w miejscu najdogodniejszego dojścia do grodu z poziomu wysoczyznowego. Wał zbudowany był z segmentów (stosów). Legary podłużne spięte zostały belkami poprzecznymi, tworząc charakterystyczną dla polskiego budownictwa obronnego rusztową konstrukcję wału. Dla wzmocnienia poszczególnych członów wału legary podłużne zazębiały się ze sobą, a poszczególne kesony wypełniano na przemian gliną oraz kamieniami polnymi. Nie bez znaczenia dla stabilności całego wału posadowionego prawie na całej długości przy ostrej i wysokiej krawędzi wysoczyznowej było ułożenie go w wykopie fundamentowym wzgórza. Dookolną suchą fosę wykonano przez tarasowane wcięcie w naturalny stok wzgórza o 20–30-stopniowym spadzie. Dzięki temu wewnętrzna ściana fosy o wysokości ok. 5 m miała znaczne nachylenie, utrudniające dostęp do obwałowań osiedla. Odkryty materiał zabytkowy (m.in. ceramika, ostrogi) pozwala datować gród w szerokich ramach czasowych: od końca VI wieku do połowy X wieku. Osiedle egzystowało ok. 400–450 lat w okresie dwóch, a może więcej faz osadniczych. Stwierdzono dwie warstwy pożarowo-demolacyjne wału odkryte w nawarstwieniach wypełniska fosy. Świadczy to o występujących w tych okresach kataklizmach. W świetle rozbudowanego zespołu elementów fortyfikacyjnych i odkrycia detali oporządzenia rycerskiego, gród w Zamczysku rysuje się jako ważny punkt strategiczny w szeroko zakreślonym rejonie międzyrzecza Brdy i Wisły. Zniszczenie i opuszczenie grodu nastąpiło najprawdopodobniej w okresie walk monarchii wczesnopiastowskiej Mieszka I lub jego poprzednika.