Kair - cytadela Saladyna

Marcin600 Wysłany: 14 Cze 2023 2:01

Potężna cytadela w Kairze zwana Qal’at al-Jabal („Forteca na Górze”) leży na wzgórzu al-Muqattam (Mokattam) górującym od wschodu nad starą częścią stolicy i jest ponoć największą cytadelą w świecie muzułmańskim. Przez wieki była siedzibą władców muzułmańskiego Egiptu (kalifów, sułtanów, paszy, namiestników itp.).

Najstarszy zachowany zamek, stanowiący dziś północno-wschodnią część cytadeli, zbudował sułtan Salah al-Din - znany w Europie jako Saladyn, słynny pogromca krzyżowców w Palestynie. Został ukończony w roku 1184. Wkrótce potem, w latach 1200-1218 część baszt zamku została rozbudowana przez al-Kamila i al-Adila do postaci potężnych wież. Ta najstarsza część cytadeli, dobrze zachowana do dziś, odpowiada zatem „okresowi romańskiemu” w Europie. Ma ona wiele cech wspólnych z wczesnymi, jeszcze romańskimi (choć już z cechami wczesnogotyckimi) zamkami krzyżowców na Bliskim Wschodzie, ale czerpie z osiągnięć wcześniejszej muzułmańskiej architektury obronnej. Uważa się, że przepływ idei architektonicznych odbywał się w tamtych czasach w obu kierunkach - rycerze z Europy wzorowali się na wielu obronnych budowlach muzułmańskich, jak również starszych obiektach bizantyjskich, a nawet rzymskich i hellenistycznych (było ich wówczas jeszcze sporo na Bliskim Wschodzie), zaś muzułmanie czerpali z „romańskich” militarnych i architektonicznych rozwiązań europejskich przyniesionych na ten obszar przez armie łacińskie (przy wznoszeniu cytadeli kairskiej pracowało wielu jeńców europejskich wziętych do niewoli przez Saladyna). Niektórzy uważają nawet, że wczesnogotyckie formy architektoniczne i rozwiązania militarne zostały przeniesione do Francji przez krzyżowców powracających z Bliskiego Wschodu i są przetworzonym echem form i idei budownictwa muzułmańskiego. Ale to skomplikowany i oddzielny temat...

Mury najstarszej części zamku kairskiego z lat 1176-1184 r. (północno-wschodnia część cytadeli) wzniesiono na litej skale wzdłuż krawędzi wzgórza ze starannie wykonanych, gładkich ciosów kamiennych. Długość murów wynosi ok. 1700 m. Zaopatrzono je w baszty półokrągłe w planie (narożne miały plan ¾ okręgu). Pary półokrągłych baszt flankowały też bramy. Zachowało się sporo tych baszt i kilka zamurowanych bram - np. Burg al-Matar - zamurowana dziś brama z 1184 r. (słowo „burg”, „burj” lub „burdż” znaczy „wieża”, a różnorodne formy zapisu to wynik łacińskiej transkrypcji arabskiego słowa), Burg al-Muballat (1184, baszta narożna), Burg al-Muqusar (1184), Burg as-Sahra (1184, przebudow. w 1200-1218), Bab al-Quarafa zwana też Bab al-Gabal (słowo „bab” znaczy „brama” - to dawna brama zamku Saladyna z 1184 r., zamurowana i rozbudowana jako wieża w latach 1200-1218) oraz kilka innych, bezimiennych baszt.

Podczas rozbudowy cytadeli w latach 1200-1218 wzniesiono m.in. w południowym ciągu muru Saladyna kilka wielkich, masywnych prostokątnych w planie wież wykonanych z boniowanych ciosów kamiennych (w przeciwieństwie do gładkich murów Saladyna), np. Burg al-Turfa (Wieża Arcydzieła), Burg Kirkilyan (Wieża Węży) i Burg al-Alwah. Były to samodzielne twierdze w ciągu muru, z kilkukondygnacyjnymi wnętrzami podzielonymi na liczne pomieszczenia służące za koszary i magazyny, mogące pomieścić po kilkuset żołnierzy. Największa wieża al-Turfa (30 x 30 m w planie) ma wnętrze podzielone na dwie sekcje, z czterema przestronnymi salami dla łuczników od frontu oraz licznymi pomieszczeniami w części tylnej. Niektóre pomieszczenia tych wież-twierdz służyły jako więzienia - w wieży Kirkilyan np. więziono ostatnich przedstawicieli dynastii Fatymidów.

W tym samym okresie, a konkretnie w 1207 r. sułtan al-Kamil rozbudował dwie leżące blisko siebie wieże narożne we wschodniej, wysuniętej części muru zamku, tworzące łącznie potężny bastion obronny - Burg al-Ramla (Wieża Piaskowa) i jeszcze masywniejszą, sąsiednią Burg al-Haddad (Wieża Kowalska lub Żelazna). Wieże al-Kamila mają boniowane mury. Wieża al-Haddad zawiera w swym wnętrzu starszą wieżę z czasów Saladyna - jej strzelnice poszerzono do rozmiarów drzwi, wieżę obudowano nowym, szerszym murem tworząc okrężny korytarz pomiędzy obiema strukturami. Z tego korytarza wychodziło radialnie sześć pomieszczeń zewnętrznych zaopatrzonych w strzelnice. Na wyższym poziomie zbudowano naprzemiennie strzelnice oraz charakterystyczne, zachowane do dziś kamienne hurdycje (machikuły) - balkony z otworami w podłogach umożliwiające atak z góry za pomocą wrzących płynów, oleju, roztopionego ołowiu, smoły, kamieni itp. mało przyjemnych dla napastników „niespodzianek”.

W kolejnych wiekach cytadela kairska była powiększana na zachód i południowy zachód, budowano też coraz masywniejsze wieże i nowe bramy, a stare niekiedy zamurowywano lub przebudowywano. Powstawały nowożytne fortyfikacje przystosowane do broni palnej, w tym bastiony. Szczególnie intensywne prace trwały w XVI w., a zwłaszcza w roku 1525 za panowania Ibrahima Paszy (Egipt należał wówczas do Imperium Otomańskiego), kiedy wzniesiono masywne, okrągłe w planie wieże: Burg al-Muqattam i Burg al-Wustani.
Nowożytna rozbudowa umocnień trwała też w XVII, XVIII i XIX w. Prowadzili ją kolejni władcy Egiptu, zwłaszcza Muhammad Ali, który w pierwszej połowie XIX w. m.in. rozbudował bastiony południowe, przebudował duże odcinki muru, wyburzył wiele obiektów we wnętrzu by wznieść liczne nowe, rozległe budowle, a także okupanci, np. Francuzi w latach 1798-1801.

Syn Muhammada Alego - Ismail Pasza w 1874 r. przeniósł swoją rezydencję do pałacu w Kairze (Pałac Abdin) kończąc „stołeczną” rolę cytadeli. Później cytadela służyła jako fort i baza wojskowa - najpierw jako główna siedziba brytyjskich kolonialnych wojsk okupacyjnych (w latach 1882-1946), a po 1946 r. - armii niepodległej Republiki Egiptu. Aż do 1983 r. cytadela była zamkniętą bazą wojskową, niedostępną dla cywilów. Z końcem lat 80. ostatnie jednostki wojskowe opuściły cytadelę i rozpoczęto trwające do dziś renowacje, stopniowo udostępniając zabytek dla turystów. Dziś spore obszary cytadeli wraz z wieloma zabytkami (np. meczetami) i nowymi muzeami w jej wnętrzu można zwiedzać (wejście biletowane).

Aktualne godziny otwarcia i cennik są do sprawdzenia tutaj: https://egymonuments.gov.eg/en/archaeological-sites/cairo-citadel

Planiki z internetu.
Moje zdjęcia (niestety niektóre lichej jakości z powodu braku czasu i późnej pory, za co przepraszam) - ze stycznia 2023 r.

Położenie cytadeli na tle murów obronnych Kairu

Cytadela Kairska

Rozwarstwienie chronologiczne murów - tablica informacyjna w cytadeli (dodałem daty roczne na podstawie opisów)

Najstarsza część cytadeli - zamek Saladyna (1184 r.)

Baszty i bramy najstarszej części cytadeli (dodałem datowanie)

Wieże al-Haddad i al-Ramla z czasów al-Kamila - 1207 r. Wysunięte, północno-wschodnie umocnienie cytadeli.

ieże al-Haddad (prawa) i al-Ramla (lewa) z 1207 r. Wysunięte, północno-wschodnie umocnienie cytadeli.

Burg al-Haddad (Wieża Kowalska lub Żelazna) z 1207 r. Boniowane mury, charakterystyczne kamienne machikuły, strzelnice.

j.w. detal

Burg al-Ramla (Wieża Piaskowa) z 1207 r. Boniowane mury, okno, strzelnice.

Odcinek wschodni. Po prawej Bab al-Quarafa - dawna, zamurowana brama, po lewej typowa baszta - obie, łącznie z murem kurtyny z czasów Saladyna (1184 r.).

Bab al-Quarafa (Bab al-Gabal) - dawna brama z czasów Saladyna (1184 r.), zamurowana i przebudowana w latach 1200-1218.

Baszta z czasów Saladyna - 1184 r.

Burg al-Muqusar - baszta oraz mur z czasów Saladyna - 1184 r. Gładkie ciosy, strzelnice.

Odcinek południowy. Po prawej narożna baszta Burg al-Muballat (1184 r.), po lewej Burg al-Matar (1184 r.) - dawna, zamurowana brama.

Na pierwszym planie Burg al-Matar - dawna, zamurowana brama z czasów Saladyna - 1184 r. W głębi po lewej prostokątna Burg al-Turfa z 1207 r.

Prostokątne baszty-twierdze z czasów al-Kamila (1207 r.): po prawej Burg al-Turfa, po lewej Burg Kirkilyan. Boniowane mury baszt, gładki mur Saladyna.

Burg al-Turfa (Wieża Arcydzieła) - największa (30 x 30 m) prostokątna baszta-twierdza z czasów al-Kamila (1207 r.), mieszcząca m.in. koszary i magazyny. Ma charakterystyczne boniowane mury.

Burg Kirkilyan (Wieża Węży) - z czasów al-Kamila (1207 r.) w murze Saladyna. Boniowane ciosy, strzelnice na kilku kondygnacjach pomieszczeń wewnętrznych.

Półokrągła baszta z czasów Saladyna (1184) na zachód od Burg Kirkilyan. Gładkie mury.

Odcinek południowy - część wschodnia: od narożnej Burg al-Muballat po prawej do Burg Kirkilyan po lewej.

Odcinek południowy - część zachodnia z wieżą Burg al-Muqattam (1525) w środku

Odcinek południowo-zachodni - od XVI do XIX w.

Otomańska okrągła wieża Burg al-Muqattam (Wieża wzgórza Muqattam) z 1525 r.

Nowożytne, późne wieże okrągłe i półokrągłe.

Zachodni bok nowożytnego bastionu południowego z basztami artyleryjskimi.