Burkatów

wieś w powiecie świdnickim, w gminie Świdnica

Wieś Burkatów – wzmiankowana dopiero w 1373 (Landbuch I, nr 718) – powstała w dolinie rz. Bystrzycy (niem. Weistritz), na Obniżeniu Podsudeckim bezpośrednio przy krawędzi Gór Sowich – na skraju obszaru, który we wczesnym średniowieczu był zamieszkiwany przez ludność słowiańską. Rozplanowanie o rozłogu łanowym wskazuje na genezę kolonizacyjną (z czasu kolonizacji na prawie zachodnim), ale układ ten odbiega od standardu powszechnie realizowanego w XIII i XIV wieku. Zabudowa zagrodowa i łany zajęły wyłącznie zachodnią, lewobrzeżną część doliny. Po wschodniej stronie koryta rzeki (zarówno obecnego, jak też dawnego przekształconego w młynówkę) znalazła się zabudowa folwarku burkatowskiego oraz zabudowania i grunty niewielkiej wsi folwarcznej (?) Omieciny (wzm. 1369: Omeisendorf (Landbuch I, nr 339), do 1945: Ohmsdorf). Zapis z 1373 (zob. wyżej) może świadczyć o powstaniu Burkatowa na gruntach jednej z przyległych wsi: słowiańskiej Bystrzycy Dolnej (1368: Polnisch Weistritz (Landbuch I, nr 240)) lub kolonizacyjnej Bystrzycy Górnej (1367: Wistricz jako miejsce wystawienia dokumentu (Landbuch I, nr 57, 173)) – choć nie można wykluczyć, że miejscem odnotowanym w 1367 był folwark Burghardisdorf genant, a Bystrzyca Górna powstała dopiero później (w 1391 wzm. Obir Weistricz (Landbuch II, nr 887)).

Zabudowa folwarku została zlokalizowana na terasie zalewowej rz. Bystrzycy, pomiędzy dwoma starorzeczami – Młynówką od zachodu i bezimiennym potokiem od wschodu. Pomiędzy tymi ciekami poprowadzono łącznik zasilający stawy hodowlane oraz fosę okalającą majdan dworski, który znajdował się przy północno-wschodnim krańcu nieregularnego czworobocznego podwórza folwarcznego otoczonego budynkami gospodarczymi. Obecnie zagłębienie fosy jest ledwie widoczne po wschodniej i północnej stronie dworu o metryce XIX-wiecznej zajmującego środek dawnego majdanu, zarazem miejsce po starszej siedzibie – którą znamy z przekazów kartograficznych i jednej grafiki pt. Das alte Schloss zu Burkersdorf (dającej się odnieść do Burkersdorf’u podświdnickiego).

Dość nieporadne przedstawienie graficzne ukazuje (w widoku od południowego wschodu, zza stawu) budynek na planie prostokąta, piętrowy, podpiwniczony, z dachem czterospadowym i 8-osiową elewacją tylną z wyodrębnionym w bryle szachtem ubikacyjnym oraz 3-osiową elewacją boczną. Wizerunek ten pozwala twierdzić, że ów dwór – zniszczony pożarem w 1834 (Pückler 1892, s. 17) – miał postać tzw. dworu zwartego (jednobryłowego) z rozplanowaniem trójpasmowym, dwutraktowym. Mógł powstać w 2. połowie XVI lub 1 połowie XVII wieku. Nie wykluczone, że istniejąca obecnie budowla będąca wynikiem odbudowy i późniejszych rozbudów – dwuskrzydłowa, piętrowa, z podpiwniczeniem, dachem wielospadowym, wieżyczką klatki schodowej – zawiera w obrębie skrzydła wschodniego mury i pomieszczenia piwniczne starszego gmachu. Obiekt nie był objęty badaniami architektonicznymi.

Z braku badań archeologicznych i architektonicznych możliwe jest jedynie wskazanie hipotez nt. metryki burkatowskiej siedziby rycerskiej / szlacheckiej w oparciu o obraz przemian własności.

• Początki dworu można wiązać z Wilhelmem von Heinrichowicz – pierwszym posiadaczem majątku piszącym się „z Burkatowa” – i datować na 1389 rok.
• Być może znaczącej przebudowy dokonał w 1399 lub wkrótce później Hannos Wiltberg von Burghardisdorf; biorąc pod uwagę pozycję społeczną inwestora – to właśnie jemu można przypisać urządzenie dworu o charakterze warownym, z majdanem otoczonym fosą.
• Murowany dwór zwarty znany z przekazu graficznego mógł powstać w 2. połowie XVI w. z inicjatywy Melchiora v. Seidlitz (między latami 40. a 60. XVI w.) albo Adama v. Seidlitz (między 1567 a 1591), najpóźniej w 1. ćwierci XVII w. dla Wiglasa v. Schindel (między 1600 a 1622).
• Przekazy pisane sugerują, że dwór był zamieszkiwany jako siedziba właścicieli do 1740 – być może przed tą datą doszło do przebudowy partii dachu tj. zastąpienie dachu ze szczytami (który niewątpliwie wieńczył bryłę dworu „renesansowego”) dachem czterospadowym z lukarnami powiekowymi.
• W kolejnych dekadach właścicielami byli przeważnie członkowie rodów arystokratycznych, dla których dwór burkatowski Burkatów był jedynie siedzibą zarządców folwarku. Jeśli zamieszkiwali w obrębie klucza dóbr – to w Bystrzycy Górnej (hr. Carl Alexander Ludwig von Pückler i jego następcy).
• 1834, 7.03 pożar zniszczył zabudowę folwarku, w tym budynek dworu; odbudowę podjęli zarządzający majątkiem opiekunowie prawni małoletniego Carla v. Pückler; budowla mieszkalna otrzymała układ dwuskrzydłowy, dachy wielospadowe, elewacje o skromnych klasycyzujących formach. Fosa została w znacznej części zasypana (Pückler 1892, s. 17)
• W 1893 hrabia Carl v. Pückler dokonał rozbudowy dworu o zachodnią część skrzydła północnego i wieżyczkę klatki schodowej (data i inicjały inwestora – na elewacji wieżyczki).

Dwór w pobliskich Omiecinach – mający zapewne również metrykę średniowieczną – także nie przetrwał do dziś. W 1804 zabudowa folwarczna, położona przy korycie rzeki, została zniszczona przez powódź. Odtworzono ją w nowym miejscu, powyżej terasy zalewowej, przy szosie świdnickiej (Pückler 1892, s. 16; Mtbl. ark. Charlottenbrunn).

Dwór burkatowski był jedną z kilkuset siedzib szlacheckich funkcjonujących na terenie dawnych księstw świdnickiego i jaworskiego od późnego średniowiecza. W militarnych dziejach Śląska zapisał się jako miejsce potyczki wojsk austriackich – oddziału 50 chorwackich grenadierów, którzy obsadzili dwór wykorzystując jego walory obronne) i wojsk pruskich (oddziału ochotników, którzy dwór zdobyli) w ramach starcia zbrojnego zwanego bitwą pod Burkatowem 21.07.1762 (podczas tzw. trzeciej wojny śląskiej) (Pückler 1892, s. 15-16; Lichter 1912, s. 15). Jest obiektem, który czeka na podjęcie kompleksowych badań architektonicznych, a przede wszystkim archeologicznych – mogących ujawnić obraz przemian zagospodarowania majdanu i jego historycznego otoczenia.

BURKATÓW, dwór z folwarkiem na numerycznym modelu terenu (oprac. Piotr Błoniewski, Katalog Zamków i Dworów Obronnych Śląska [ https://zamki.pwr.edu.pl/ ]. Licencja: CC BY-NC 4.0 [ https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/ ])

Niesygnowany widok zamku w Burkatowie, litografia z ok. 1825 r. (ze zbiorów Piotra Siemki, Katalog Zamków i Dworów Obronnych Śląska [ https://zamki.pwr.edu.pl/ ]. Licencja: CC BY-NC 4.0 [ https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/ ])

Kwaśniewski Artur. Burkatów, gm. Świdnica, dwór obronny, Katalog Zamków i Dworów Obronnych Śląska [ https://zamki.pwr.edu.pl/burkatow-palac/ ]. Licencja: CC BY-NC 4.0 [ https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/ ]. Data dostępu: 18.11.2024.