Nowa - grodzisko/zamek?

wieś w powiecie bolesławieckim, w gminie Bolesławiec

Wieś była już wzmiankowana w XIII wieku w księdze fundacyjnej biskupstwa wrocławskiego z 1305 roku. Już wtedy łany czynszowe stanowiły własność książęcych lenników. Księga odnotowuje Wythconisa de Kythlicz, w latach 1366-1423 występowali członkowie lwóweckiej rodziny Hocke. W 1366 i 1376 roku został odnotowany Nicolaus Hake jako właściciel czynszów z Newendorf, w 1395 roku był wzmiankowany zmarły Hans Hoke z Nowej; w latach 1397-1406 wymieniano wielokrotnie braci Hannosa, Petera i Nickela von Hocke rezydujących w Nowej. Około roku 1406/1408 Nikel Hocke i jego zona ufundowali kościół. W 1423 roku od Petera Hocke posiadłość i prawa patronatu kościelnego nabyli bracia Petschen i Jeschen von Schellendorf. W rękach tej rodziny wieś znajdowała się jeszcze w 1589 roku.
Już z powyższego zestawienia widać, że przytaczany przez różnych autorów przekaz jakoby Nowa należała w średniowieczu do dóbr zamku książęcego w Skale jest bezzasadny. Żadnego potwierdzenia w źródłach nie mają też domniemania powojennych krajoznawców lokalizujących w Nowej książęcy zamek - wystawiony w miejscu ponoć starszego grodu. Argumentem ma być nazwa wzniesienia, które widnieje nad północno-zachodnim skrajem wsi: Ivachberg później Warchberg czyli "strażnicza góra" (obecnie Stróżnik lub Wielka Stróża), a koronnym dowodem staje się kronikarski zapis mówiący, ze w 1488 roku zamek w Nowej umocniony wałami i fosą odparł oblężenie.
Istotnie jest taki zapis. Ewald Wernicke w monografii historycznej Bolesławca z 1884 roku przytacza wzmiankę autorstwa kronikarza nowożytnego, świdnickiego księdza Holsteina - o obleganiu zamku w w owym 1488 roku podczas walk zwolenników Macieja Korwina i Władysława Jagiellończyka. Wedle Holsteina po przegranej bitwie w rejonie Nowej pod Bolesławcem umykające oddziały czeskie zapałały nienawiścią do Georga von Schellendorf z Nowej i zapragnęły wymusić zbrojnie od niego okup. Złupiły zagrody chłopskie i folwark ale zamku otoczonego wodą nie opanowały.
Informacji Holsteina pisanej po wiekach nie potwierdzają XV wieczne przekazy. Obfita korespondencja urzędowa tego okresu zebrana przez Bertholda Krontala i Heinricha Wendta nie wspomina o wojennym epizodzie w Nowej. Jeśli nawet przyjąć słowa Holsteina bez zastrzeżeń to zarzucić trzeba tezę o lokalizacji zamku na szczycie wzniesienia. Wzmiankowana przez kronikarza "nawodniona fosa" wskazuje, że siedziba Schellendorfa stała we wsi. w dolinie potoku. Trzeba jej śladów, hipotetycznych, szukać na terenie dawnego folwarku, około 100m na wschód od kościoła.
niemniej na wydłużonym grzebiecie Stróżnika znajdują się pozostałości jakichś konstrukcji ziemnych o trudnym do określenia charakterze (może to być zarówno grodzisko jak i stare wyrobisko oraz okopy z II wojny światowej). Jak dotąd nie prowadzono tu żadnych badań archeologicznych.

wycinek mapy topograficznej: 1-wzgórze Stróżnik, 2-dawny folwark w Nowej