Hisar (Diocletianopolis) - mury rzymskie

Miejscowość Hisar albo Hisarya (obie wersje nazwy używane przez miejscowych, występują też inne formy zapisu w alfabecie łacińskim, jak np. Hissar lub Chisaria w Google Maps), czyli dawna Diokletianopolis (Dioklecjanopol) leży w środkowo-zachodniej Bułgarii (antyczna Tracja), ok. 42 km na północ od Płowdiw (dawn. Philippopolis).

Znajdują się tu najlepiej zachowane mury rzymskie w Bułgarii i jedne z najlepiej zachowanych późnorzymskich murów w Europie - tylko w minimalnym stopniu restaurowane. M. in. zachowały się 2 sklepione bramy - południowa i zachodnia (trzecia zachowana sklepiona brama rzymska w Bułgarii znajduje się w Płowdiw, wszystkie pozostałe w tym kraju to rekonstrukcje), długie odcinki kurtyn o wysokości ponad 11 m, z licznymi schodami (16 szt.) i poternami oraz podstawy 44 baszt (baszty są dziś stosunkowo najsłabiej zachowanym elementem tych murów).

W Hisar znajdują się słynne gorące źródła mineralne o właściwościach leczniczych. Blisko nich powstała osada tracka (jej pozostałości odkopano w rejonie dzisiejszego muzeum).

W I w. n.e. Tracja została podbita przez Rzym i włączona w granice Imperium jako prowincja. Na terenie dzisiejszego Hisar powstała niewielka rzymska osada Auguste, która z czasem zaczęła nabierać charakteru miejskiego. W końcu stała się trzecim co do wielkości miastem w prowincji (po Philippopolis - Trimontium - Pławdiw i Augusta Traiana - Sta ra Zagora). Osiedle rozwinęło się w pobliżu źródeł mineralnych, przy drodze prowadzącej z Philippopolis do Escus (Oescus, dzisiejszy Gigen). Osiedlili się tu m.in. rzymscy weterani wojenni. Niektórzy badacze spekulują na temat istnienia fortyfikacji Auguste (Hisar) w czasach Marka Aureliusza, ale nie ma na to dowodów archeologicznych i prawdopodobnie osiedle miało charakter otwarty.

Kluczowym momentem dla Auguste (Hisar) było panowanie Dioklecjana (285-305 r. n.e.). Cesarz odwiedził Auguste w 293 r. zażywając kąpieli źródlanych w miejscowych termach, powtarzając wizytę „inspekcyjną” w 304 r. Wówczas też postanowił nadać osiedlu status miasta o nowej nazwie - oczywiście - Diokletianopolis (miasto Dioklecjana) i otoczyć je potężnymi murami. Miasto pełniło podwójną rolę - było jednym z największych ośrodków uzdrowiskowych Cesarstwa Rzymskiego i jednocześnie niezdobytą rzymską twierdzą. Budowa murów wpisywała się w ramy kompleksowej akcji Dioklecjana budowy nowych fortyfikacji i renowacji twierdz (szczególnie położonych przy głównych drogach) na terenie całej Tracji (ówczesna diecezja Thraciae) i była pokłosiem przykrych doświadczeń najazdów Gotów w 2 połowie III w. n.e.

„Potężna twierdza Diocletianopolis, przez swój zbliżony do prostokąta kształt, nawiązywała do tradycji obozu legionowego - castrum (co ma związek z osiadłymi tu weteranami), spełniała wszelkie wymogi strategiczne oraz reprezentowała wysoki poziom techniki wojskowej i stanowiła istotny punkt w nowo powstającym systemie obronnym diecezji Thraciae, która miała teraz spełnić istotną rolę bezpośredniego zaplecza gospodarczego i strategicznego nowo powstałej stolicy państwa rzymskiego w Konstantynopolu” (Biernacki 1984).

Mury Diocletianopolis powstały ok. 300 r. n.e. w widocznym do dziś kształcie.

W drugiej połowie IV w. lub na początku V w. do murów na odcinku południowym i południowej części odcinka wschodniego przybudowano koszary (baraki wojskowe), w których stacjonowała armia ok. 600 żołnierzy (1 kohorta).

Około 400 r. n.e. wzniesiono nową, bardziej okazałą Bramę Południową, zwaną dziś „Kamilite” (za czasów Teodozjusza I 379-395 r. lub Arkadiusza 395-408 r.). Pierwotna brama południowa znajdowała się daleko na zachód od osi centralnej, blisko południowo-zachodniego narożnika murów. Wzniesienie nowej Bramy Południowej na osi Bramy Północnej zmieniło układ komunikacyjny i spowodowało wytyczenie szerokiej na 12 m głównej ulicy przecinającej miasto - cardo maximus. Dawniej sądzono, że budowa nowej bramy wynikała ze zniszczenia tego sektora murów w trakcie najazdów Wizygotów w latach 376-378. Jednak żadne dowody archeologiczne nie potwierdzają zniszczenia murów przez barbarzyńców, nie ma też śladów zniszczeń i pożarów w mieście z tego czasu - podobnie, jak w żadnym z ufortyfikowanych miast Tracji. Przeczą temu również źródła pisane, mówiące, że Goci nie byli zaznajomieni z techniką oblężniczą i unikali atakowania fortyfikacji miejskich, zadowalając się pustoszeniem bogatych i pełnych żywności wsi i dzielnic nie chronionych murami. Zatem pas pierwotnej kurtyny muru o długości około 30 m w rejonie obecnej Bramy Południowej został zniszczony nie przez wrogów, lecz w celu przygotowania placu budowy dla nowej bramy. Obecnie uważa się, że pełniła ona rolę Porta Triumphalis w Diocletianopolis, tworząc wraz z pobliską bazyliką chrześcijańską (nr 3) sakralno-reprezentacyjny układ na wzór Złotej Bramy (Porta Aurea) w Konstantynopolu zbudowanej jako łuk triumfalny przez Teodozjusza i przebudowanej na ufortyfikowaną bramę przez Arkadiusza. Podobne układy zidentyfikowano też w Philippopolis (Płowdiw) i Augusta Traiana (Stara Zagora).

W czasie inwazji Hunów na Trację w 441 r. zniszczeniu uległy północna i wschodnia brama, ale szybko zostały one odbudowane.

W połowie V w. (wcześniej uważano, że w latach 408-441 r., za czasów Teodozjusza II) wzmocniono północny, najłatwiejszy do zdobycia odcinek murów (teren zewnętrzny wznosił się tu łagodnie ułatwiając atak na miasto). W odległości 10,5 m przed tym murem wzniesiono przedmurze, czyli proteihizmę.

W VI w. dokonywano już tylko niewielkich napraw murów, m.in. w wieży południowo-zachodniej i przyległym murze. Zablokowano też niektóre poterny (furty wypadowe).

W V i VI w. miasto należało do Cesarstwa Bizantyjskiego.

Pod koniec VI w. i na początku VII w. zostało zniszczone przez najazdy Awarów i Słowian.

Około IX w. na rzymskich ruinach Diocletianopolis powstała bułgarska osada, z której w XVIII w. (w granicach Imperium Osmańskiego) rozwinęło się współczesne miasto Hisar/Hisarya (słowo hisar po turecku znaczy twierdza).

Od 1976 r. teren otoczony murami został uznany za Narodowy Rezerwat Archeologiczny Diokletianopol.

Mury

Obwód fortyfikacji o łącznej długości 2315 m ma kształt nieregularnego prostokąta o wymiarach: 490 m (N) x 650 m (E) x 550 m (S) x 625 m (W), częściowo dostosowanego do konturów terenu. Powierzchnia miasta objęta murami wynosi ok. 30 ha. Grubość muru wynosi od 2,6 do 3 m, a zachowana wysokość przy Bramie Zachodniej - 13 m. Mur wykonany był w wątku opus mixtum, typowym dla tego okresu, z zastosowaniem kamieni łączonych zaprawą i przedzielonych poziomymi pasami cegieł. Występowało do 11 pasów cegieł o grubościach od 2 do 4 cegieł. Mur na wielu odcinkach zachował się do znacznej wysokości. Poza niewielkimi fragmentami przy baszcie północno-wschodniej i bramie południowej oraz zarysami niektórych baszt nie był rekonstruowany i przedstawia w pełni oryginalny rzymski zabytek.

Schody: mury zaopatrzone były w 16 ciągów schodów, jedno- lub dwubiegowych, przystawionych równolegle do muru, opartych na łuku i z ceglanymi stopniami. Prowadziły na chodnik obrońców chroniony krenelażem. Schody zachowały się na ogół dobrze, a często dzięki masywnym łukom i podwojeniu grubości odcinki muru właśnie przy schodach uniknęły zawalenia. Układ schodów umożliwia odtworzenie oryginalnej wysokości muru.

Proteihizma - przedmurze

Najłatwiej dostępny i wrażliwy na atak był bok północny, gdzie teren na zewnątrz łagodnie się wznosił. Dlatego w połowie V w., w odległości 10,5 m od głównego muru wzniesiono tu przedmurze czyli proteihizmę - niski, pozbawiony baszt mur o grubości 3 m i wysokości ok. 7,5 m (wg innych autorów - 6 m) umożliwiającej ostrzał przedpola z rzymskiej artylerii - katapult, balist, onagrów itp., umieszczonych na głównym murze i w jego basztach. Proteihizma, oprócz zdublowania linii obronnej, uniemożliwiała też (nawet w stanie częściowego zniszczenia) zastosowanie przez wroga wież oblężniczych i machin burzących. Zachowała się na długości ok. 500 m i do wysokości ok. 2 m. Znajduje się w niej kilka potern oraz dolna partia bramy zlokalizowanej na wprost Bramy Północnej.

Wzdłuż odcinków murów: wschodniego, południowego i wschodniej części północnego, w odległości 10-15 m od muru znajdowała się sucha fosa o szerokości 15-20 m i głębokości do 4 m.

Baszty

Mury Diocletianopolis posiadają w 44 baszty (łącznie z wieżami przy bramach) wystające z linii muru. Były pierwotnym elementem umocnień i powstały ok. 300 r. Odległości między basztami wynoszą od 30 do 70 m. Wśród nich 41 ma plan regularnego prostokąta, a 3 narożne baszty są unikalne: baszta południowo-zachodnia to duży bastion na planie nieregularnego trapezu, baszta północno-wschodnia ma plan ośmioboku wzniesionego na okrągłej podstawie, zaś baszta południowo-wschodnia ma plan ćwiartki koła - wachlarza skierowanego łukiem na zewnątrz, a wąskim końcem połączonego z narożnikiem murów. Technika budowy była taka sama jak muru - opus mixtum, za wyjątkiem narożników i wejść wzniesionych wyłącznie z cegły. Baszty nie przetrwały w dobrym stanie - zachowały się tylko ich dolne części, choć niekiedy wraz z przesklepionymi wejściami (przejściami przez mur) w przyziemiu od strony wnętrza miasta. Ośmioboczna baszta w narożniku północno-wschodnim w latach 2023-2024 została odrestaurowana i nieco podwyższona dla lepszego uwidocznienia jej kształtu.

Bramy

Miasto miało 4 bramy zlokalizowane na jego 4 bokach, przy czym zachodnia i wschodnia nie leżą na 1 osi, lecz są znacznie przesunięte. Podobnie nieregularny układ miały brama północna i pierwotna brama południowa, ale po zbudowaniu nowej bramy południowej na wprost północnej powstała główna oś komunikacyjna miasta (cardo maximus) i regularna sieć ulic. Technika budowy analogiczna jak murów (opus mixtum) ze wzmocnieniem dolnych partii większymi ciosami kamiennymi. Wszystkie bramy są jednoprzejazdowe - typowe dla bram późnorzymskich tej epoki.

Bramy zachodnia i południowa zachowały się bardzo dobrze wraz z krytymi łukiem przejazdami i są jednymi z lepszych przykładów zachowanych rzymskich bram, z północnej i wschodniej pozostały tylko dolne partie.

Brama Południowa, od początku XX w. nazywana „Kamilite”, co po bułgarsku znaczy „Wielbłądy”, gdyż do czasów remontu zwornika łuku bramy jej sylwetka przypominała dwa stojące naprzeciwko siebie wielbłądy. Powstała ok. 400 r. n.e. po celowym wyburzeniu odcinka muru, zastępując wcześniejszą bramę położoną dalej na zachód. Jest jednoprzejazdowa, flankowana przez 2 prostokątne wieże wystające na zewnątrz murów. Pomiędzy wieżami, oparty o specjalne przypory, jest rozpięty potężny, dodatkowy łuk o wysokości 11 m, który pełnił zarówno funkcję dekoracyjną głównej, reprezentacyjnej bramy miasta (Porta Triumphalis), jak i obronną - prawdopodobnie wznosiła się na nim trzecia wieża - nadbramna, „zawieszona”, czyli tzw. propugnaculum o wysokości ok. 3,5 m. Zachowały się nasady górnego, mniejszego łuku. Fasady bramy zdobią łukowe nisze na posągi, a od strony miasta - ceglany trójkątny fronton. W zachodniej wieży znajduje się klatka schodowa. Ta imponująca brama jest dziś głównym symbolem zabytkowego miasta.

Brama Zachodnia, zbudowana ok. 300 r. n.e. w zagłębieniu terenu, jest świetnie zachowana do wysokości 13,2 m. Tworzy ją sklepiony łuk o wysokości 9,5 m i szerokości 4,2 m, z gładką fasadą zewnętrzną, od strony miasta osadzony w specjalnym wykuszu. W cokole bramy użyto wtórnie bloki z inskrypcjami, m.in. z czasów Aleksandra Sewera. Być może nad łukiem bramy wznosiła się wieża nadwieszona - propugnaculum. Brama nie ma wież bocznych - funkcję tę pełniły sąsiednie prostokątne baszty muru miejskiego.

Bramy Północna i Wschodnia były jednoprzejazdowe, flankowane przez prostokątne baszty. Zachowały się tylko w dolnych partiach.

W murach były też poterny, czyli furty wypadowe przesklepione łukiem - łącznie przynajmniej 6 szt. Były one pierwotnym elementem fortyfikacji, ale w późniejszych czasach część z nich zamurowano.

Wzdłuż południowego ciągu murów i południowej części ciągu wschodniego dostawiono murowane baraki pełniące funkcję koszar dla armii. Zachowały się tylko w dolnych partiach. Na ruinach koszar na zachód od Bramy Południowej wzniesiono bazylikę wczesnochrześcijańską.

Przez mury przechodzą sklepione kanały wodne - akwedukt i kanał odwadniający.

W mieście i wokół niego zachowały się też w niezłym stanie rzymskie termy zasilane przez gorące źródła mineralne, sklepiony rzymski grobowiec z mozaikami oraz dolne partie amfiteatru, budynków publicznych i rezydencjalnych, kilku bazylik wczesnochrześcijańskich i nekropolie. Zbiory archeologiczne prezentowane są w miejscowym muzeum.

Mury są dobrze udostępnione turystycznie. Do Hisar można się dostać komunikacją autobusową z nieodległego Karłowa na północy (stacja kolejowa) lub nieco dalszego Płowdiw na południu. W okolicach pobliskiej miejscowości Staroseł znajdują się wspaniałe grobowce trackie.

Wybrana literatura:

Andrzej Biernacki, 1984. Struktura funkcjonalno-architektoniczna aglomeracji miejskiej Diocletianopolis (Hisar) w okresie 2 poł. III - poł. V wieku.. Balcanica Posnaniensia, vol. III, Poznań, 329-363.

https://www.academia.edu/35764155/Struktura_Funkcjonalno_Architektoniczna_Aglomeracji_Miejskiej_Diocletianopolis_Hisar_w_okresie_2_po%C5%82_III_po%C5%82_V_wieku_The_Functional_and_Architectonic_Structure_of_the_Civic_Agglomeration_Diocletianopolis_Hisar_in_BALCANICA_POSNANIENSIA_vol_III_Pozna%C5%84_1984_p_329_363_res_english_?f_ri=210239

Małgorzata Biernacka-Lubańska, 1976. Śladami Rzymian po Bułgarii. Ossolineum.

1993. Madzharov, 1993. Dioklecianopol, vol. I. Sofia.