Forum Zamki, dwory obronne, mury miejskie, grodziska Strona Główna Zamki, dwory obronne, mury miejskie, grodziska
Forum miłośników średniowiecznych fortyfikacji (zał. 05 Lis 2007)
 
 FAQFAQ   SzukajSzukaj   UżytkownicyUżytkownicy   GrupyGrupy   RejestracjaRejestracja 
 ProfilProfil   Zaloguj się, by sprawdzić wiadomościZaloguj się, by sprawdzić wiadomości   ZalogujZaloguj 

Grudziądz - Kościół Ducha Świętego

 
Napisz nowy temat   Odpowiedz do tematu    Forum Zamki, dwory obronne, mury miejskie, grodziska Strona Główna -> Architektura romańska - Polska -> Kuj.-Pom
Zobacz poprzedni temat :: Zobacz następny temat  
Autor Wiadomość
Marek Szajerka
Silny


Dołączył: 12 Kwi 2009
Posty: 356

PostWysłany: Nie Lut 01, 2015 9:03 pm    Temat postu: Kompleks szpitalny Świętego Ducha w Grudziądzu z XIII w. Odpowiedz z cytatem

18.02.2014 r. będę miał prelekcje na temat szpitala Świętego Ducha w Grudziądzu.
Punktem wyjścia dla tej prelekcji było odsłonięcie na ścianie północnej kościoła Świętego Ducha reliktów romańskiego okna i portalu ostrołukowego, wczesnogotyckiego. Ściana ponownie została otynkowana, łącznie z portalem i reliktem okna romańskiego. dlatego zdecydowałem się napisać artykuł.
Poniżej tekst do Biuletynu Koła Miłośników Dziejów Grudziądza Nr 9 (421, Rok XIII :2015

Kompleks szpitalny Świętego Ducha w Grudziądzu, z XIII w.

Zapewne najstarszym murowanym obiektem w Grudziądzu była kaplica p.w. św. Michała Archanioła. Do 1998 r. badacze uważali, że była ona wyłącznie integralną częścią kościoła p.w. św. Mikołaja. W 1928 r. ks. J. Mańkowski napisał o niej: Przylegała do kaplicy Kostków, nieco dalej ku drzwiom bocznym stała kaplica św. Michała Archanioła, bardzo stara, należąca przed reformacją do różnych cechów rzemieślniczych, które tu swoje nabożeństwa odprawiały i ojej utrzymanie się starały. Później razem z bractwami podupadła, zmieniono ją na parafialną szkołę, a w roku 1659, gdy szpital Św. Ducha zgorzał, służyła, służyła jako schronisko dla ubogich. Dopiero około r. 1673 odnowiono i oddano nowo utworzonemu bractwu św. Michała, które tu urządzało swoje obchody i nabożeństwa. Dzisiejszy ołtarz, przedstawiający św. Michała Archanioła z szyszakiem srebrnym na głowie, z srebrnym mieczem i sandałami, pochodzi jeszcze z owych czasów. Sprawił go ówczesny proboszcz Krygier. I tę prastarą kapliczkę , chociaż znajdowała się jeszcze w dobrym stanie, obalono zarówno z innemi kaplicami w r. 1796. Uznanie kaplicy św. Michała Archanioła za rozebraną w XVIII w. wynikło z mylnego zrozumienia lustracji kanonika J. L Strzesza z 1667 r. Lustrator ten o kaplicy tej napisał dwukrotnie. W kwestii finansowej ujął ją przy kościele p.w. św. Mikołaja a drugi raz, już w ujęciu topograficznym, w pobliżu szpitala i kościoła p.w. Św. Ducha. Cytowany wcześniej ks. J. Mańkowski zapis odnoszący się do kwestii finansowej potraktował jako lokalizację topograficzną . W aspekcie prawnym kaplica p.w. św. Michała Archanioła była prepozyturą kościoła p.w. św. Mikołaja, czyli należała do kolegiaty.
Zapis kanonika Strzesza ,w tłumaczeniu z łaciny na język polski, pozwalający na dokładną lokalizację kaplicy jest następujący: Kościół Św. Ducha przy Bramie Toruńskiej, z mocnymi murami przypadł jak wyżej wspomniano zakonnicom reguły św. Benedykta w roku 1619. Dawniej istniało przy nim probostwo, lecz po pożarze miasta kościół został połączony z kościołem parafialnym w jeden na mocy przywileju w 1345 roku co publicznie ogłoszone i przedłożone przez pełnomocników królewskich w 1606 i 1609 roku.
Drewniany szpital przy tym kościele między murami wyposażony w pokoje na górze i w podziemiach ocalał w pożarze 1659 r. Z czterech stron ograniczony podwórcem kaplicy św. Michała , połączony z kościołem parafialnym . Ubodzy zostali przyjęci niestosownie do godności miejsca, do wnętrza starej kaplicy św. Michała .
W przypadku kościoła p. w. św. Mikołaja istniała tam także kaplica p.w. św. Michała. Znajdowała się ona po stronie północnej kościoła. Była to budowla przykryta blachą miedzianą i posiadająca kopułę. Powstała ona wiele lat po wizytacji kanonika Strzesza. Zestawienie chronologiczne z lustracja kanonika Strzesza z 1667 r. świadczy, że kaplicy św. Michała przy kościele p.w. Św. Ducha w 2 połowie XVII w. jeszcze nie było.
Obecnie dawna kaplica p.w. św. Michała Archanioła jest piwnicą przy ul. Klasztornej 6. Szczęśliwie przetrwała do naszych czasów i można dokonać jej opisu. Pełni ona obecnie funkcję magazynową.
Jest to pomieszczenie o wymiarach wewnętrznych: długość na osi wschód zachód 5,3 m, szerokość 4,87 m, wysokość 2 m. Piwnica zbudowana jest z cegieł na fundamencie kamiennym, o sklepieniu krzyżowym. Z uwagi na otynkowanie ścian niemożliwe jest podanie wymiarów cegieł i sposobu ich wiązania. Mury mają grubość od 1 – 2 m .
Kaplica posiadała cztery wyjścia. Największy portal był na ścianie zachodniej. Światło dzienne dochodziło przez dwa małe okienka na ścianie północnej. Swoimi rozmiarami kaplica ta przypomina kościółek p.w. św. Jana w Budzistowie, dawnej siedzibie książąt Pomorza Zachodniego. Budzistów był pierwotnym Kołobrzegiem. Tamtejszy kościół o wymiarach 5 x 8 m w 1222 r. ufundowała księżna Mirosława, córka Mieszka Starego .
Można przyjąć, że kaplica p.w. św. Michała Archanioła powstała przed 1222 r. Jej patrocinium nosi charakter misyjny. Natomiast lokalizacja nad brzegiem Starej Osy ma zapewne związek z misją św. Wojciecha do Prus w 997 r. Wg Jana Długosza św. Wojciech misję tę rozpoczął od okolic Grudziądza: [...] Gdy przeprawił się przez Osę i poprosił, aby ze względu na ubóstwo uwolniono go i jego towarzyszy od przewozowego, wtedy otrzymał od wioślarza ciężkie uderzenie w głowę . Wiarygodność przekazu J. Długosza z XV w. umacniają również następujące fakty. Kaplica p.w. św. Michała Archanioła była w pobliżu zanikłej obecnie ul. Tragarzy, natomiast obecny Dragacz na drugim brzegu Wisły nosił nazwę Tragosz. Mieszkańcy tej miejscowości trudnili się zapewne przeprawami przez Wisłę .
Kaplica ta jest przykładem jednonawowych kościołów romańskich, pełniących na terenie ziem polskich funkcje kościołów grodowych, wiejskich, kaplic przy rezydencjach lub kaplic pomocniczych . Oprócz kościoła w Budzistowie ślady analogicznego kościoła odkryto w 1991 r. we Wleniu na Śląsku. Znajdował się tam na Górze Zamkowej kościół NMP, wybudowany przed 1217 r. Jego nawa posiadała wymiary 5,6 m x 5,6 m i mury o grubości 0,95 m .
W świetle przedstawionych badań wynika, iż kanonik J. L. Strzesz miał rację, określając tę kaplicę jako najstarszą w Grudziądzu. W oparciu o spisaną przez niego lustrację można ustalić położenie kaplicy, chociaż nie było przeprowadzonych badań archeologicznych. Zapis Strzesza wyraźnie wskazuje na plac wyodrębniony z terenu klasztoru benedyktynek
Kościół Świętego Ducha przy Bramie Toruńskiej z mocnymi murami przypadł, jak wyżej wspomniano zakonnicom reguły św. Benedykta w roku 1619. Dawniej istniało przy nim probostwo, lecz po pożarze miasta kościół został połączony z kościołem parafialnym w jeden na mocy przywileju 1345 roku co zostało publicznie ogłoszone i przedłużone przez pełnomocników królewskich w 1606 r. i 1609 roku.
Drewniany szpital przy tym kościele między murami wyposażony w pokoje na górze i w podziemiach ocalał w pożarze w 1659 roku. Z czterech stron ograniczony podwórcem kaplicy św. Michała. Połączony ścianą z kościołem parafialnym. Ubodzy zostali przyjęci niestosownie do godności miejsca, do wnętrza starej kaplicy św. Michała.
Plac po zniszczonym budynku za zgodą zarządcy przypadł przebywającym tam wówczas zakonnicom za sumę 150 florenów polskich wniesioną przez Wielebną i religijną Katarzynę Działyńską przeoryszę tegoż klasztoru. Sumę przekazano na ręce Andrzeja Więckowicza ówczesnego proboszcza w celu uspokojenia jego w dniu 5 marca 1669 w Grudziądzu.
Plac opłacony i uzyskany za tę sumę wspomniany proboszcz wziął na siebie. Sprawował opiekę nad okolicznymi mieszkaniami ubogich.
Wyżej wymieniony szpital pobierał podatek od sum pierwotnych pobieranych corocznie, które są tego rodzaju: suma 2000 florenów polskich złożona przez znakomitą Zuzannę z Szczepańskich podkomorzynę chełmińską i kapitanową grudziądzką w sądzie w Toruniu w dniu 23 lipca 1642 roku z podatkiem 100 florenów.Suma 100 florenów pożyczona z dóbr Honoraty Anny z Klebowa, zabezpieczona podpisem na zeznaniu z podatkiem 7 florenów w dniu 4 czerwca 1651 r.
Sumę 445 florenów pożyczono z dóbr Honoraty Anny z Goltznicowa w dniu 12 listopada roku 1647 zabezpieczona i uzyskana dzięki obowiązkowemu podziałowi dóbr w 1658 r. z wieczystym podatkiem 30 florenów.
Suma 150 florenów z dawnych dóbr rodziny Jana Kellera, złożona w dniu 24 sierpnia 1651 roku, którą wniósł ówczesny właściciel Krzysztof Lange z podatkiem rocznym 10 florenów i 15 gr.
Suma 100 florenów z dóbr rodziny Andrzeja Dybowskiego zabezpieczona podpisanym zeznaniem w dniu 5 listopada 1648 r . z podatkiem 7 florenów .
Sytuacja prawna przedstawiona w cytowanym źródle znajduje odbicie we współczesnym układzie parceli, czytelnym na planie klasztoru z 1974 r. Układ parcel z XX-XXI wieku jest taki sam jak na planie katastralnym z 1772 r.
Na planie z 1772 r. zaznaczony teren nie jest zabudowany. Obecna kamienica przy ul. Klasztornej 6 pochodzi z XIX w. Jej piwnice natomiast pochodzą ze średniowiecza.
Pochodzenie kaplicy św. Michała Archanioła jest zbieżne z układem szpitala Świętego Ducha. Przypisywanie fundacji szpitala wyłącznie Krzyżakom, którzy przejęli Grudziądz 22.12.1255 r. od biskupa pomezańskiego Ernesta nie jest takie jednoznaczne w świetle wiedzy o architekturze Grudziądza, wg stanu z 2015 r.
Artykuł ten napisałem na bazie swojego opracowania z 2004 r. Przez 10 lat wzbogaciłem swoją bibliografię o nowe artykuły i opracowania. Większość z nich była publikowana w Biuletynach Koła Miłośników Dziejów Grudziądza i jest odnotowana w bibliografii Grudziądza, publikowanej w tomach Rocznika Grudziądzkiego.
O szpitalu i kościele Świętego Ducha w 2004 r. napisałem następująco :
Szpital przy kościele p.w. Św. Ducha
W dotychczasowej literaturze przedmiotu obok pozycji X. Froelicha zagadnieniu szpitali moim zdaniem najwięcej miejsca poświęciła A. Życzyńska . W tym czasie jednak nie było znane znaczenie naukowe piwnicy kamienicy przy ul. Klasztornej 6, gdzie obecnie znajduje się Grudziądzkie Centrum „Caritas”. W piwnicy tej zachowały się relikty średniowiecznego szpitala. A. Życzyńska napisała na ten temat następująco: Brak źródeł pisanych uniemożliwia dokonanie rekonstrukcji budynków szpitalnych . Szpital razem z kaplicą św. Michała Archanioła zajmuje cała powierzchnię piwnicy.
Układ pomieszczeń piwnicznych był zapewne następujący:
Od strony południowo-zachodniej znajdowała się kaplica. Od strony wschodniej było skrzydło szpitalne. Zachowała się , podobnie jak kaplica , duża sala o wymiarach 8 m x 8 m, w niej parawan dzielący ją na dwie części. Za tą salą, po stronie północnej jest jeszcze skrzydło północne. Skrzydła z kaplicą połączone były wirydarzem z krużgankiem o szerokości wewnętrznej 1,1 m i wysokości arkad 1,7 m. W porównaniu z ustaleniami W. Kocha było to założenie podobne do klasztornego, dostosowanego do opieki nad chorymi. Wzorcem dla tego szpitala mogło być Cues nad Mozelą. Model lubecki posiadał szpital Świętego Ducha we Fromborku.
W okresie późniejszym kaplica św. Michała Archanioła została przekształcona w salę dla chorych. Wspominał również kanonik Strzesz w wizytacji kościelnej, przeprowadzonej w l.1667-1672 . O fakcie wcześniejszego powstania kaplicy przypuszczalnie świadczyć może sposób wykonania portali kaplicy i krużganka wirydarza, wejście do kaplicy od strony północnej z wirydarza. Przy porównaniu wejścia do kaplicy z łukami krużganka widać, iż te elementy architektonicznie musiały powstać w długiej przestrzeni czasowej.
Bez badań architektonicznych zagadką jest kościół p.w. Świętego Ducha. Mógł on powstać za czasów Schawarzburgów, przy końcu XIII w. Zastąpił on starą kaplice św. Michała Archanioła przy szpitalu, zapewne z czasów biskupa Chrystiana. Kościół ten wyróżnia się brakiem sklepienia ceramicznego, aczkolwiek posiada przypory. Brak sklepienia nie można tłumaczyć wyłącznie zniszczeniami wojennymi i pożarami. W średniowiecznej Francji, w szpitalach dla odstraszenia pająków wykonywano otwarte więźby z drzewa kasztanowca . Możliwe, że przez pewien czas pierwotnie otwartą więźbę dachową posiadało prezbiterium kościoła św. Mikołaja w Grudziądzu. Sklepienie na obecnym poziomie nie było wcześniej projektowane. Wyższego sklepienia, zgodnie z założeniami nie zrealizowano. Są tylko znaczące ślady ponad kolebą sklepienia, na poddaszu, że takie wyższe sklepienie miało być. Także otwartą więźbę dachową posiada kościół parafialny w Pelplinie z XIV w.. W przypadku kościoła w Pelplinie posiada on identyczną kropielnice, jaka znajduje się w kościele p.w. św. Mikołaja w Grudziądzu. Wg katalogu zabytków kropielnica z Grudziądza pochodzi z XIII-XIV w.
Szpital przy kaplicy św. Michała Archanioła powstał zapewne w okolicy miejsca rozpoczęcia misji św. Wojciecha w 997 r., wg przekazu kronikarza Jana długosza miało to miejsce nad Osą, w okolicy Grudziądza . Z tym wydarzeniem zapewne wiąże się postawienie tu kaplicy pod misyjnym patrocinium św. Michała Archanioła.
Wyłonienie się Grudziądza jako stróży krzyżowców wraz założycielem biskupem Chrystianem pociąga za sobą wiele konsekwencji badawczych. Głównym inspiratorem wyprawy krzyżowej do Prus w 1222 r. był książę Leszek Biały. Jego kanclerzem w latach 1206-1218 był biskup krakowski Iwo Odrowąż. Utrzymywał on żywe kontakty z europejskimi środowiskami intelektualnymi. W 1223 r. sprowadził do Polski dominikanów. Po śmierci Leszka Białego popierał księcia Henryka I Brodatego przeciwko księci Konradowi Mazowieckiemu. Rozwinął akcję osadniczą w krakowskich dobrach biskupich. Pozostawił dużą bibliotekę . Biskup Odrowąż zmarł w 1229 r. Tenże biskup ok. 120 r. sprowadził do Polski Kanoników Regularnych Świętego ducha De Saxia. Zakonnicy ci znani byli jako duchach. Był to męski zakon kanonicki, założony we Francji przez bł. Gwidona, zatwierdzony w 1198 r. przez papieża Inocentego III. Głównym celem było szerzenie kultu Ducha Świętego i prowadzenie szpitali. Prowincja polska skasowana została w 1783 r. przez biskupa Michała Poniatowskiego. Żeńska gałąź zakonu, duchaczki, w Polsce od XIII w., prowadziły szkoły dla małych i starszych dziewcząt. Kasata nastąpiła w XIX w. Biskup Iwo Odrowąż był też szczególnym protektorem cystersów. Razem ze swym krewnym Wisławem był fundatorem klasztoru cysterskiego w Mogile. Utrzymywał on również kontakty z biskupem pruskim Chrystianem. W 1223 r. bp Chrystian został zobowiązany do założenia klasztoru dla misjonarzy w Prusach przez Kapitułę Generalną w Citeax . Nie można wykluczyć, iż mogli to być kanonicy laterańscy, na co wskazywałaby ewentualnie fragment części mieszkalnej Zamku Wysokiego, zwany Laternią.
Ze zbieżności dat, nazwisk wynika, iż kanonicy regularni zostali sprowadzeni do Polski w okresie organizowania wyprawy krzyżowej do Prus. I to nie Krzyżacy a oni zapewne zakładali tu pierwsze szpitale. Przeciew Krzyżakom, jako pierwszym założycielom szpitala Świętego ducha w Grudziądzu jest również jego układ. Nie był to szpital typu lubeckiego z wielką salą. W szpitalu grudziądzkim były cele dla chorych i pielgrzymów . Kanonik Strzesz w l. 1667-1672 opisał go następująco: Drewniany szpital przy tym kościele [ Świętego Ducha] wyposażony w pokoje na górze i w podziemiach ocalał po pożarze w 1659 roku. Z czterech stron ograniczony podwórcem kaplicy św. Michała Archanioła, połączony ścianą z kościołem parafialnym .
Warto tu również wspomnieć o Sierocińcu Fundacji Herwesta
Uważam, że to właśnie z tym zakonem kanoników laterańskich należy łączyć fundację radcy Bartłomieja i jego żony Katarzyny z 1382 r. Zapisał on swój dom, w którym mieszkał dla biednych dzieci, które jeszcze tam zostaną skierowane dla duchowego życia. Wg postanowień testamentu sierociniec miały prowadzić siostry. Z zawartych tam sformułowań o duchowości wnioskuję, że dotyczy to żeńskiej kongregacji zakonu kanoników regularnych – duchaczek .
W literaturze przedmiotu przytułek ten lokalizowany jest na terenie późniejszego kolegium
jezuickiego w północno – zachodniej części miasta . Zachowane w tym miejscu średniowieczne gdanisko wskazuje na słuszność lokalizacji tego przytułku w tym miejscu .
W 2003 r. w trakcie remontu bramy wjazdowej na dziedziniec obecnego ratusza, po zdjęciu tynku okazało się iż zachował się fragment gotyckiego łuku. Średniowieczny fragment wykonany został w wątku blokowym, podobnie jak dolne partie kościoła p. w. św. Mikołaja. Do wykonania gzymsu wykorzystano ćwierćwałki, znane w poł. XIII w. oraz cegłę
profilowaną, która jest również w gzymsie kapnikowym okalającym nawy boczne kościoła
p.w. św. Mikołaja. Ściana bramy pokryta była od strony zewnętrznej zapewne dziegciem, co
utrudniało ucieczkę z sierocińca. Ślady smoły widoczne są na cegłach. Sierociniec ten istniał
do czasów reformacji. Budynek o cechach gotycko - renesansowych czytelny jest w tym
miejscu i obecnie. Połączony został ze skrzydłem zachodnim d. kolegium jezuickiego, przez
co częściowo zatracił swój indywidualny charakter.
Uważam, że X. Froelich mylnie potraktował darowiznę kamienicy na rzecz klasztoru, jako początek działalności tego klasztoru-sierocińca.
Powyżej przedstawiłem swoje poglądy i stan wiedzy na temat kościoła Świętego Ducha i należącego do niego szpitala w 2004 r. Od przełomu XX/XXI w., na terenie Grudziądza w obrębie murów obronnych przeprowadzane były badania archeologiczne o charakterze ratunkowym i naukowym, dokonywane przy okazji remontów różnych obiektów. Swoje prace, napisane w l. 2002 – 2009 traktowałem też jako kwerendę archiwalno-historyczną dla archeologów. Jej przyjęcie ze strony wspomnianych adresatów było różne. Przeważał sceptycyzm i negacja. Często wynik badań archeologicznych dostosowywano do wiedzy o przeszłości średniowiecznego Grudziądza, opublikowanej w Roczniku Grudziądzkim, z 1960 r. Jest to również zauważalne w drugiej dekadzie XXI w.
Obecnie takim przykładem jest podejście do informacji o przeszłości kościoła Świętego Ducha, odkrytej podczas zdjęcia tynku na jego ścianie północnej, na przełomie lat 2014/2015. Obecnie ta ściana jest ponownie otynkowana i zawarte na niej informacje zostały dla kilku pokoleń utracone.
Wg Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce : […] A. Kościół fil. P.w. Św. ducha. Pierwotnie szpitalny, zapewne drewniany, wzmiankowany 1345, zapewne w związku z budową murowanego. […].
Informacja w Katalogu Zabytków jest powieleniem informacji z artykułu J. Frycza, z 1960 r. :
Kościół Św. Ducha i dawny klasztor benedyktynek
A. Kościół Św. Ducha powstał jako kościół szpitalny dla kalek, chorych, starców i pielgrzymów, być może jeszcze w końcu XIII w.
1345 r. – pierwsza wzmianka ; prepozyturę połączono z kościołem parafialnym. Możliwe, że odbudowany po pożarze w 1341 czy 1345 roku.
Moim zdaniem zdjęcie tynku ze ściany północnej ukazało nowe informacje na temat tego obiektu. Ścian wschodniej i zachodniej nie oglądałem.
Na ścianie północnej, po prawej stronie kruchty można było zobaczyć portal ostrołukowy, wczesnogotycki . Portal ten nie posiada tak popularnej w 2 poł. XIII w. i w wiekach późniejszych cegły profilowanej. Natomiast po lewej stronie od kruchty czytelne były relikty okna romańskiego, znacznie poniżej łuku okna gotyckiego .
Na podstawie obrazu tej ściany można odczytać, że ściana ta była przebudowywana dwukrotnie lub ewentualnie trzykrotnie w okresie średniowiecza. Ne ma na niej natomiast śladów jakichś istotnych przeróbek z XVII-XVIII w., gdy kościół był we władaniu benedyktynek.
Na ścianie tej wyróżniłbym trzy przemurowania:
1. Powstanie ściany z oknami romańskimi i wczesnogotyckim portalem gotyckim, 1 poł. XIII w.
2. Wykonanie nowych, otworów okiennych, z łukami półokrągłymi, dla budowli z otwartą więźbą dachową. Gniazdo dla krokwi, wychodzącej na zewnątrz umieszczono w zamurowanym oknie średniowiecznym, 2 poł. XIII w.
3. Wykonanie przypór dla sklepienia ceramicznego, przypuszczalnie pod koniec 1 poł. XIV w.

Widoczne na ścianie północnej relikty stylu romańskiego i wczesnogotyckiego nie są czymś wyjątkowym w Grudziądzu. Okna o cechach romańskich był do lat 90 XIX w. na ścianach naw bocznych kościoła św. Mikołaja. Występują w dolnej, średniowiecznej partii ścian kościoła pojezuickiego, do 1 poł. XVII w. obiektu mieszkalnego ze średniowiecza. Również wykopaliska archeologiczne na Górze Zamkowej, uwidoczniły elementy architektury romańskiej w zniszczonym na pocz. XIX w. Zamku Wysokim.
Relikty stylu romańskiego są widoczne również na ścianie zachodniej. Od strony pomieszczeń biurowych Muzeum jest wyeksponowany fragment późnoromańskiego portalu uskokowego.
Pokazują to również występujące w Grudziądzu wiązania cegieł. Problem ten przedstawiłem w artykule opublikowanym w Biuletynie Koła Miłośników Dziejów Grudziądza.
W przeciwieństwie do wieków XIX-XX, kiedy to na bazie poglądów niemieckich historyków sztuki i architektury nie dopuszczano poglądu, że w Grudziądzu może być architektura romańska, przedkrzyżacka, w 2 dekadzie XXI w. taki pogląd zapewne jest już anachroniczny. W zasadzie nie wyjaśniano, dlaczego w Grudziądzu zachowała się chrzcielnica romańska. Wyjątkiem była badaczka Krystyna Zielińska – Melkowska, która łączyła też tę chrzcielnicę z najstarszym obiektem sakralnym, kaplica św. Michała-Archanioła.
Z odkrycia tej ściany osobiście mam satysfakcję zawodową, jako historyk. 16.06.1987 r., w ramach działalności Oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego w Grudziądzu, wygłosiłem prelekcję pt.: Budownictwo przedkrzyżackie w Grudziądzu.
Informacje o przebudowach, zawarte na tej ścianie tylko świadczą o wysokiej znajomości technologii budowlanej w Grudziądzu w XIII w. Ta widoczna tu zaawansowana technologia jest sprzeczna z poglądem, że budownictwo ceglane rozwinęło się w Grudziądzu dopiero w XIV w. a wyjątkiem miał być tylko murowany Zamek Wysoki na Górze Zamkowej.
Opisana w tym artykule północna ściana kościoła została ponownie zatynkowana. Odsłonięte na kilkanaście dni relikty architektury romańskiej zostały ponownie zakryte na dziesiątki lat. Zapewne oficjalna datacja obiektu pozostanie bez zmian, na poziomie domysłów z 2 poł. XIX w.

Opis zdjęć
1. Kościół Świętego Ducha, ściana północna w 1998 r. Fot. M. Szajerka.


2. Uskokowy portal późnoromański z XIII w. na ścianie zachodniej kościoła. Widok od strony pomieszczenia biurowego Muzeum.


3. Kościół Świętego Ducha, ściana północna 23.12.2014 r. Fot. M. Szajerka.


4. Ściana północna, po lewej stronie kruchty, relikt romańskiego okna. Stan 23.12.2014 r.


5. Ściana północna, po lewej stronie kruchty, relikt romańskiego okna. Stan 23.12.2014 r. fot. M. Szajerka


6. Portal gotycki z XIII w. po prawej stronie kruchty. Stan 23.12.2014 r. Fot. M. Szajerka



7. Kościół św. Mikołaja, nawa południowa. Relikt okna romańskiego.
Powrót do góry
Ogląda profil użytkownika Wyślij prywatną wiadomość
Sylwia



Dołączył: 09 Maj 2021
Posty: 123

PostWysłany: Nie Maj 09, 2021 5:50 am    Temat postu: Może Cię zaciekawi... Odpowiedz z cytatem

Powrót do góry
Ogląda profil użytkownika Wyślij prywatną wiadomość Odwiedź stronę autora
carrollus
Hetman wielki koronny


Dołączył: 23 Lis 2009
Posty: 1020

PostWysłany: Pon Lut 02, 2015 12:47 am    Temat postu: Odpowiedz z cytatem

Świetna robota Panie Marku! Czy ten uskokowy portal późnoromański z XIII w. na ścianie zachodniej kościoła. widoczny od strony pomieszczenia biurowego Muzeum można swobodnie zobaczyć będąc w tym Muzeum, czy też jest w części niedostępnej dla turysty i trzeba się kogoś prosić?
p.s. a ma Pan zdjęcia tych okien romańskich w kościele pojezuickim?
Powrót do góry
Ogląda profil użytkownika Wyślij prywatną wiadomość
Marek Szajerka
Silny


Dołączył: 12 Kwi 2009
Posty: 356

PostWysłany: Pon Lut 02, 2015 2:27 pm    Temat postu: Odpowiedz z cytatem

Dziękuję za miłe słowa. Uważałem, że powinienem o tym napisać, chociaż powtórnie zostały te elementy zatynkowane. Może niektóre osoby to dziwić, dlaczego ślady takiej architektury są właśnie w Grudziądzu. Wg dokumentów Grudziądz jest starszy o ok. 30 lat w obecnym miejscu od Chełmna i Torunia.
Pierwszy przywilej chełmiński dla Chełmna i Torunia dotyczył innych obszarów. W przypadku Grudziądza, nie było zmian w lokacji, pomijając tylko to, że miasto lokowane przez Krzyżaków w 1291 r., było bez murów, tylko wały i fosa. To miało w herbie głowę tura. To miasto przylegało do części murowana, z czasów biskupa Chrystiana, z herbem biskupa. Podobna sprawa, jak z podwójnym Toruniem, Gdańskiem, Elblągiem, (kilka organizmów miejskich sąsiadujących ze sobą.
Ponadto Grudziądz Krzyżacy przejęli dopiero 22.12. 1255 r. od biskupa pomezańskiego Ernesta.

Poniżej podaję przykłady łuków zahaczających o architekturę późnoromańską. Jako odnosnik, posiłkuję się też leksykonem Wilfreda Kocha , Style w architekturze. Arcydzieła budownictwa europejskiego od antyku po czasy współczesne. Wyd. polskie Warszawa 1996, s. 95-145.
Uważam, że niektóre elementy architektoniczne, występujące w Grudziądzu są przykładami podręcznikowymi dla stylu romańskiego.

Warto również napisać, że w przypadku obecnego kościoła pojezuickiego, nie ma on w środku parapetów okiennych. Jest głębokie blendowanie do środka. Dawne parapety są dopiero w podziemiach.
Jak napisałem wcześniej kościół powstał sposobem gospodarczym, poprzez połączenie wieży bramnej i części mieszkalnej. W podziemiach kościoła zachował się fundament rozebranej ściany wschodniej wieży, kamienno-ceglany, o grubości ok. 3 m.

Odnośnie portalu w Muzeum, nie jest dostępny dla turystów i trzeba poprosić o udostępnienie zobaczenia go.

kościół św. Mikołaja. Sklepienia zakrystii.


Kościół św. Mikołaja. Klatka schodowa wschodnia. Wejście do empory prezbiterialnej.


Ściana południowa nawy bocznej. Zdjęcie z 1939 r. Widoczne przeprucie okna z lat 90 XIX w.


Ściana północna kościoła św. Mikołaja. Zdjęcie z 1945 r. , gdy wypalony kościół nie miał dachu. Widoczny romański fryz arkadkowy.


Ściana południowa kościoła pojezuickiego. Zdjęcie z 2006 r. Po lewej stronie czytelna dawna Brama Klasztorna. Po prawej stronie dolna partia to średniowiecze, natomiast górna partia, od gzymsu to XVIII w.


Prezbiterium, niedokończone fragment budowli.


Ściana południowa. Fragment średniowiecznego okna, z otworem zredukowanym w 1715 r., jako juz okna piwnicznego.


Ściana południowa kościoła pojezuickiego w 2006 r., podczas zabezpieczania fundamentów. Okno zredukowane w 1715 r.


Kościół pojezuicki. Dawna Brama Klasztorna, strona południowo-zachodnia. W XVIII w. Brama Klasztorna oraz pomieszczenia mieszkalne zostały sposobem gospodarczym przebudowane na kościół.
Zdjęcie z 2006 r.


Ściana zachodnia wieży. Okno przemurowane pod koniec XIX w.-1 poł. XX w.


Ściana południowa we wieży.


Poddasze kościoła św. mikołaja. Strona północna. Romański fryz arkadkowy. Kościół był projektowany na bazylikę. Projekt nie został dokończony.


Ściana zakrystii. Połączenie cegieł romańskich i gotyckich. Różnice w wielkości cegieł.


ściana zakrystii po stronie północnej, wykonana z cegły romańskiej.


Ściana południowa po przebudowie z 2 poł. XIX w.


Plan przebudowy kościoła św. Mikołaja z lat. 90 XIX w. przemurowanie okien na ostrołukowe, zgodnie modnym wówczas neogotykiem. Okna prezbiterium są oryginalne ze średniowiecza.
Powrót do góry
Ogląda profil użytkownika Wyślij prywatną wiadomość
Marek Szajerka
Silny


Dołączył: 12 Kwi 2009
Posty: 356

PostWysłany: Wto Lut 10, 2015 12:04 am    Temat postu: Artykuł na stronie KMDG Odpowiedz z cytatem

Na stronie KMDG jest już opublikowany ten artykuł o szpitalu Świętego Ducha.

http://kmdg.grudziadz.pl/publikacje/biuletyny/numer/9.421/
Powrót do góry
Ogląda profil użytkownika Wyślij prywatną wiadomość
Marek Szajerka
Silny


Dołączył: 12 Kwi 2009
Posty: 356

PostWysłany: Sro Lut 18, 2015 12:47 am    Temat postu: Odpowiedz z cytatem

Przygotowując na jutrzejsza prelekcję o szpitalu Świętego Ducha prezentację, jako inny przykład występowania w Grudziądzu technologii wznoszenia murów w stylu romańskim, załączyłem te zdjęcia.

Jest to mur kamienny z ciosanych kamieni, gdzie spoiwem jest glina. Ten kamienny mur jest ok. 8 m poniżej poziomu ulicy. Specyfiką grudziądzkich spichrzy jest to, że np. od strony miasta posiadają 1-2 kondygnacje a od strony Wisły jeszcze 3-4 poniżej poziomu ulicy.
Widoczny na zdjęciu fundament został wykonany wg technologii, stosowanej w XII w. w budowlach romańskich.
Można to porównać z postem o Tumie k. Łęczycy

http://zamkidwory.forumoteka.pl/temat,839,tum.html?p=14170#14170

Zdjęcia, ul. Spichrzowa 37. Zdjęcia zrobiłem w 2003 r.

Pierwsza kondygnacja od strony Wisły




Spichrz przy ul. Spichrzowej 37
Powrót do góry
Ogląda profil użytkownika Wyślij prywatną wiadomość
Marek Szajerka
Silny


Dołączył: 12 Kwi 2009
Posty: 356

PostWysłany: Sob Kwi 04, 2015 6:48 pm    Temat postu: Symbolika chrzcielnicy romańskiej Odpowiedz z cytatem

Tak ponad 10 lat temu odczytywałem symbole na chrzcielnicy romańskiej w kościele św. Mikołaja:

http://kolegiata.twoje-miasto.pl/artykul11.html

Informacji o tej chrzcielnicy w kościele św. Mikołaja nie ma do roku 1787. Przypuszczalnie wcześniej była w innym kościele. Być może w kaplicy św. Michała Archanioła.
Powrót do góry
Ogląda profil użytkownika Wyślij prywatną wiadomość
Marek Szajerka
Silny


Dołączył: 12 Kwi 2009
Posty: 356

PostWysłany: Nie Paź 25, 2015 6:41 pm    Temat postu: Odpowiedz z cytatem

Z klasztorem w Kołbaczu był związany też cysters biskup Chrystian. Stąd zapewne tak wiele podobieństw do architektury romańskiej, z 1 poł. XIII w., w Grudziądzu.
Por.
Kołbacz

http://zamkidwory.forumoteka.pl/viewtopic.php?p=14758#14758
Powrót do góry
Ogląda profil użytkownika Wyślij prywatną wiadomość
Marek Szajerka
Silny


Dołączył: 12 Kwi 2009
Posty: 356

PostWysłany: Wto Sty 05, 2016 10:42 am    Temat postu: Zabytki architektury romańskiej na portalu Romanizm w Polsce Odpowiedz z cytatem

Link do portalu:

http://rejestr.romanizm.pl/index.php?znajdz1=&znajdz2=&znajdz3=&znajdz4=&znajdz5=&znajdz6=&znajdz7=&stan=szukaj&a=2

http://rejestr.romanizm.pl/grudziadz-romanski.html
Powrót do góry
Ogląda profil użytkownika Wyślij prywatną wiadomość
Marek Szajerka
Silny


Dołączył: 12 Kwi 2009
Posty: 356

PostWysłany: Pią Kwi 01, 2016 9:46 pm    Temat postu: Re: Symbolika chrzcielnicy romańskiej Odpowiedz z cytatem

Marek Szajerka napisał:
Tak ponad 10 lat temu odczytywałem symbole na chrzcielnicy romańskiej w kościele św. Mikołaja:

http://kolegiata.twoje-miasto.pl/artykul11.html

Informacji o tej chrzcielnicy w kościele św. Mikołaja nie ma do roku 1787. Przypuszczalnie wcześniej była w innym kościele. Być może w kaplicy św. Michała Archanioła.


Obecnie pełna wersja artykułu:

http://kmdg.grudziadz.pl/publikacje/biuletyny/numer/14.467/
Powrót do góry
Ogląda profil użytkownika Wyślij prywatną wiadomość
Marek Szajerka
Silny


Dołączył: 12 Kwi 2009
Posty: 356

PostWysłany: Czw Kwi 21, 2016 9:32 pm    Temat postu: Związki terenu Grudziądza z misją św. Wojciecha do Prus Odpowiedz z cytatem

Wprawdzie ten tekst nie ma bezpośredniego związku z omawianiem architektury romańskiej na terenie Grudziądza ale może służyć jako podkład historyczny dla tego zagadnienia.
Link do mojego artykułu na serwisie Nasze Miasto:

http://grudziadz.naszemiasto.pl/artykul/teren-grudziadza-na-trasie-misji-sw-wojciecha-w-997-roku,3710180,art,t,id,tm.html

W 1965 r. podebrano fragment historii Gruduska:

http://archeowiesci.pl/2011/03/27/grudusk-niezwykla-podroz-do-sredniowiecznego-grodu/
Powrót do góry
Ogląda profil użytkownika Wyślij prywatną wiadomość
Marek Szajerka
Silny


Dołączył: 12 Kwi 2009
Posty: 356

PostWysłany: Pon Paź 24, 2016 11:02 pm    Temat postu: Re: Zabytki architektury romańskiej na portalu Romanizm w Po Odpowiedz z cytatem

Marek Szajerka napisał:
Link do portalu:

http://rejestr.romanizm.pl/index.php?znajdz1=&znajdz2=&znajdz3=&znajdz4=&znajdz5=&znajdz6=&znajdz7=&stan=szukaj&a=2

http://rejestr.romanizm.pl/grudziadz-romanski.html


Fragment Katalogu Pana Stefana Niedźwieńskiego ukaże się drukiem w Biuletynie Koła Miłośników Dziejów Grudziądza. Ze zdjęciami objętość pracy to 14 stron.
Uważam, że Pan Stefan Nieźwieński, katalogując zabytki powiązane z architektura romańską w całej Polsce, wyszczególniając 12 pozycji w wersji internetowej, wg stanu w październiku 2016 i przez dodanie 4 pozycji w wersji drukowanej w BKMDG, przyczynił się do sprecyzowania lokalizacji zaginionego klasztoru cysterskiego, fundacji biskupa Chrystiana.

Obok tych pozycji katalogowych nie można przejść obojętnie. Można zniszczyć dokument pisany, go sfałszować, ale zabytku architektury nie da się sfałszować. One przemawiają same za siebie.

Wiele lat temu Prymas Tysiąclecia Kardynał Stefan Wyszyński powiedział:

"Gdy zanika ludzka pamięć, przemawiają kamienie".

Tak też się stało teraz w Grudziądzu, w 800 rocznicę początku misji św. Chrystiana do Prus.

[Gdyby były problemy z otwarciem strony, proszę z niej wyjść i wejść ponownie. Ta usterka czasami na tej stronie się zdarza].

http://kmdg.grudziadz.pl/publikacje/biuletyny/numer/37.490/
Powrót do góry
Ogląda profil użytkownika Wyślij prywatną wiadomość
Marek Szajerka
Silny


Dołączył: 12 Kwi 2009
Posty: 356

PostWysłany: Pon Lis 14, 2016 7:35 pm    Temat postu: Odpowiedz z cytatem

Na bazie artykułu z podanego Biuletynu Koła Miłośników Dziejów Grudziądza p. Stefan Niedżwieński zrobił przewodnik internetowy.
Wg Autora
" grudziadz.m.romanizm.pl
jest pierwszą aplikacją z serii mobilnych przewodników, a teraz to przyszłość, tym mogą posługiwać się turyści, pasjonaci zabytków, przewodnicy mogą podawać ten adres, który się nie zmieni."

http://grudziadz.m.romanizm.pl/

oraz katalog z 16 pozycjami:

http://grudziadz.r.romanizm.pl/

Uwaga techniczna

od autora stron p. Stefana Niedźwieńskiego

strona grudziadz.m.romanizm.pl otwierana na laptopach nie chodzi poprawnie bo nie jest na nie przeznaczona, co może mylić. Jest przeznaczona na smartfony i tablety.
Powrót do góry
Ogląda profil użytkownika Wyślij prywatną wiadomość
Marek Szajerka
Silny


Dołączył: 12 Kwi 2009
Posty: 356

PostWysłany: Pon Lis 28, 2016 2:10 pm    Temat postu: Informacja o prelekcji p. Stefana Niedźwieńskiego Odpowiedz z cytatem

Informacja o prelekcji p. Stefana Niedźwieńskiego na MM Grudziądz:

http://grudziadz.naszemiasto.pl/artykul/relikty-niedokonczonego-klasztoru-cysterskiego-w-grudziadzu,3932156,art,t,id,tm.html

To Forum odegrało istotną rolę w powstaniu przewodnika po romańskim Grudziądzu. Jego Autor za jego pośrednictwem nawiązał kontakt z członkami Koła Miłośników Dziejów Grudziądza w kwestii wizji lokalnej na miejscu. Efektem wizji lokalnej jest właśnie katalog i przewodnik.
Powrót do góry
Ogląda profil użytkownika Wyślij prywatną wiadomość
Sylwia



Dołączył: 09 Maj 2021
Posty: 123

PostWysłany: Nie Maj 09, 2021 5:50 am    Temat postu: Może Cię zaciekawi... Odpowiedz z cytatem

Powrót do góry
Ogląda profil użytkownika Wyślij prywatną wiadomość Odwiedź stronę autora
Marek Szajerka
Silny


Dołączył: 12 Kwi 2009
Posty: 356

PostWysłany: Pon Kwi 27, 2020 12:34 am    Temat postu: Odpowiedz z cytatem

W związku z tym, że podane wcześniej strony internetowe są niedostępne. Podaję tu autorski przewodnik po reliktach architektury romańskiej w Grudziądzu.

Jest to Biuletyn koła Miłośników Dziejów Grudziądza z 2020 r.

https://drive.google.com/drive/u/0/folders/1EPriscmnKn-Vv2-ZCcppe2o4DPCK27jE

Biuletyn jest również w Kujawsko-Pomorskiej Bibliotece Cyfrowej:

https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/231602/edition/230668

Marek Szajerka


Grudziądz jako miasto klasztor wg tezy ś.p. dr hab. K. Zielińskiej –Melkowskiej prof. UMK – odkrywczyni cysterskich korzeni Gr4udziądza

Tu wersja bez przypisów

W 1997 r. dr hab. Krystyna Zielińska – Melkowska prof. UMK wyszła z tezą, wówczas bardzo śmiałą i nowatorską, że Grudziądz to miasto klasztor z czasów biskupa Prus św. Chrystiana, z 1 poł XIII w. Ta teza postawiona przez Profesor z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika wywołała sprzeciw środowiska naukowego. Po ponad 20 lat, mimo licznych przekłamań i manipulacji źródłami historycznymi, w tym szczególnie materialnymi trzeba pokazać, że teza była słuszna. Świadczą o tym zachowane w Grudziądzu relikty architektury romańskiej.
Tytułem przypomnienia trochę rysu historycznego dla wieku XIII w dziejach Grudziądza.
Grudziądz – miasto położone na Pomorzu Nadwiślańskim, na prawym brzegu Wisły. W źródłach historycznych, imiennie pojawia się po raz pierwszy w 1222 r. Wg tradycji przekazanej przez kronikarza Jana Długosza właśnie w Grudziądzu, u dawnego ujścia rzeki Osy, w 997 r. rozpoczęła się misja św. Wojciecha do Prus.
Teren obecnego Grudziądza po południowej stronie Kanału Trynka (dawnego koryta Osy) należał do państwa Polan już w czasach Bolesława Chrobrego. Na południowym brzegu Osy przy Wiśle znajdował się pierwszy parafialny kościół noszący wezwanie św. Jerzego . Natomiast teren miasta w obrębie murów średniowiecznych, położony w widłach dawnej Osy, zamieszkały był przez Prusów i został podporządkowany Piastom w latach 60 XII w. przez księcia Bolesława Kędzierzawego .
Sąsiedztwo Prusów skutkowało cały czas najazdami Prusów i Litwinów. Ziemie te ok. roku 1200 otrzymał we władanie Konrad Mazowiecki, który w 1206 r. sprowadził cystersów, by zajęli się nawracaniem pogan. W 1209 r. misję tę powierzył wywodzącemu się z opactwa w Oliwie a potem będącemu opatem w Łeknie Chrystianowi, mianowanemu w 1216 r. biskupem misyjnym tych ziem. Przypuszczalnie już w 2018 r. Chrystian otrzymał od księcia Konrada Mazowieckiego osadę Grudziądz, jako bazę do chrystianizacji Prus.
Te i inne dokumenty źródłowe wskazują na stołeczność Grudziądza jako siedziby biskupów pomezańskich w pierwszej połowie XIII wieku. Jest dlatego wielce prawdopodobne, że pierwowzór dla grudziądzkiej architektury sakralnej stanowiły budowle cysterskie a osada przeżywała gwałtowny rozwój już przed 1255 r. a więc formalnym przejęciem tych ziem przez Krzyżaków. Wtedy też w Grudziądzu musiało powstać opactwo, kolegiata, być może katedra, zręby zamku i założenia miejskiego. Zapewne teren Grudziądza w obrębie średniowiecznych murów jest w części pozostałością niedokończonego klasztoru cysterskiego, zaginionej fundacji biskupa Chrystiana .
Grudziądz założono w bagiennej delcie Osy, pomijając inne lokalizacje, idealnie nadające się do założenia miasta. Była to jednak lokalizacja charakterystyczna dla klasztorów cysterskich, zakładanych na terenach bagiennych, z dala od większych osad.
Wątek fundacji biskupa Chrystiana z lat 1222-1245 oraz jego następcy , szerzej rozwinęła w 1998 r. badaczka klasztoru cysterskiego w Wąchocku, archeolog dr Krystyna Białoskórska. Od strony historiograficznej tezę o korzeniach cysterskich przedstawiła dr hab. Krystyna Zielińska-Melkowska, prof. UMK w Toruniu .
W tym to kontekście obecność architektury romańskiej w Grudziądzu nie może dziwić. A potwierdzają ją w sposób niepodważalny zachowane relikty romańskie w kościele św. Mikołaja i św. Ducha czy kaplica św. Michała Archanioła. Genezy grudziądzkiego zamku i słynnej Wieży Klimek też doszukiwać się należy w kamienno-ceglanej siedzibie biskupa, co potwierdzają fizycznie wykopaliska prowadzone w latach 90 XX w. i XXI wieku, ukazujące koegzystencje stylów późnoromańskiego i gotyckiego na terenie Zamku Wysokiego .
O polskim rodowodzie zamku grudziądzkiego z kamienia i cegły oraz zapewne Wieży Klimek pisał już w 1889 r. pionier badań historycznych Grudziądza, niemiecki badacz Xaver Froelich. Należy nadmienić że Wieża Klimek oraz kamienna studnia na Górze Zamkowej o głębokości ok. 50 m, nie mają swojego odpowiednika na terenie całego odpowiednika na terenie całego, byłego państwa krzyżackiego . Archeolodzy toruńscy z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, po wykopaliskach z lat 2008-2009, wg swojej interpretacji nie podzielają poglądu o cysterskich korzeniach Grudziądza i związaną z nimi architekturą romańską . Archeolodzy z innych ośrodków są odmiennego zdania, m.in. na Uniwersytecie Gdańskim uważa się, że studnię na Górze Zamkowej zbudowali cystersi przed przybyciem do Grudziądza Krzyżaków, czyli przed 22.12.1255 r. kiedy to pomezański biskup Ernest przekazał Grudziądz Zakonowi i przeniósł swoją siedzibę i katedrę do Kwidzyna . Niewątpliwie brak polskiego mecenatu państwowego po rozbiorach przyczynił się do tego, że cały dorobek kulturowy w dziedzinie średniowiecznej architektury murowanej na tym obszarze został pod wpływem niemieckich historyków sztuki z przełomu XIX/XX w. przypisany Krzyżakom. W pierwszym rzędzie na tym poglądzie traci też Grudziądz, którego oficjalnie pisaną historię zaczynano jeszcze niedawno od przywileju lokacyjnego na prawie chełmińskim, wydanego przez Krzyżaków 18.06.1291 r.
Katalog reliktów architektury romańskiej w Grudziądzu
Poz. 1.
Fundament kamienny z ciosów granitowych w wątku grand appariel , piwnice budynku przy ul. Spichrzowej 37. Podobną konstrukcję murów zobaczyć można np. w kościele w Tumie pod Łęczycą oraz w klasztorze norbertanek na Zwierzyńcu w Krakowie. Na ziemiach polskich była charakterystyczna dla budowli z przełomu wieków XII i XIII .
Poz.2.
Dawna kaplica św. Michała Archanioła.
Najstarsza murowana budowla sakralna Grudziądza wg przekazu wizytatora kościelnego kanonika Strzesza z 1667 r. w stanie stałej profanacji była już od XVII w. Obecnie jest pomieszczeniem piwnicznym budynku przy ul. Klasztornej 6, położonego w pobliżu kościoła św. Ducha na południowy wschód od niego, w obrębie dawnych zabudowań zespołu klasztornego benedyktynek.
Długość kaplicy na osi wschód zachód wynosi 5,3 m, szerokość 4,9 m a wysokość 2 m. Zbudowana jest z cegieł na fundamencie kamiennym i posiada sklepienie krzyżowe. Z uwagi na otynkowanie ścian nie ma możliwości podania wymiarów cegieł i sposobu ich wiązania. Mury maja grubość od 1 m do 2 m. Z dużą dozą prawdopodobieństwa można przyjąć, że kaplica św. Michała Archanioła powstała przed 1222 r. i jest przykładem jednonawowych kościołów romańskich, pełniących na terenie ziem polskich funkcje kościołów grodowych, wiejskich , kaplic rezydencjonalnych lub kaplic pomocniczych. Powstała nad brzegiem dawnej Osy, w miejscu, gdzie wg tradycji przekazanej przez kronikarza Jana Długosza rozpoczęła się misja św. Wojciecha do Prus w 997 r.
Poz.3.
Grudziądz, kościół św. Ducha. Wraz z dawnymi budynkami klasztoru benedyktynek położony jest w południowo-zachodniej części starego miasta. Gotycki, o zatartych obecnie cechach stylowych, jednonawowy, murowany z cegły i otynkowany. Jako obiekt sakralny powstał na przełomie XIII/XIV w. W 2014 roku podczas prac renowacyjnych przy północnej ścianie kościoła, po prawej stronie kruchty odsłonięto wczesnogotycki portal ostrołukowy. Portal ten nie posiada tak popularnej w 2 poł. XIII w. i w wiekach późniejszych cegły profilowanej, co świadczy, że do jego budowy wykorzystano mury wcześniejszej budowli, niekoniecznie sakralnej. Po lewej stronie kruchty uwidoczniły się natomiast relikty okna romańskiego, usytuowanego znacznie poniżej łuku okna gotyckiego. Detale te zostały wkrótce ponownie zasłonięte nowym otynkowaniem. Kościół jest podpiwniczony, jednak ich część wschodnia jest zasypana gruzem. Podpiwniczenie kościoła nie było badane pod względem architektonicznym. W zachodniej ścianie kościoła zachował się późnoromański portal uskokowy z XIII w. i jest widoczny od strony pomieszczenia biurowego Muzeum, stykającego się z bryłą kościoła.
Poz.4.
Grudziądz, kościół św. Franciszka Ksawerego (pojezuicki)
Kościół nie jest orientowany, zbudowany sposobem gospodarczym z połączenia baszty bramnej (Brama Klasztorna, Porta Zellia) i budynku mieszkalnego, w latach 1714-1715. Dawna baszta bramna mieści obecnie prezbiterium kościoła. Badania fundamentów obecnego kościoła, przeprowadzone w latach 2006-2008 wykazały, że kościół wzniesiono w tym miejscu na fundamentach dużej budowli (z wieżą) z wieku XIII, a możliwe, że stanowi on w części przebudowę budynku mieszkalnego. W podziemiach kościoła zachował się fundament rozebranej ściany wschodniej baszty bramnej o grubości ok. 3 m. Fundament kościoła pojezuickiego zbudowany jest w wątku, gdzie warstwy cegieł są przeplatane warstwami kamienia. Widoczne na powierzchni lizeny są faktycznie fragmentem potężnych przypór uskokowych, które pierwotnie były na powierzchni. Dolna partia ściany południowej jest średniowieczna, górna od gzymsu powstała już w wieku XVIII. Cechą charakterystyczną kościoła jest głębokie blendowanie wewnętrzne. Partia średniowieczna ścian nie posiada szkarp tylko lizeny. Od początku XVIII w. parapety są w części podziemnej kościoła. Od strony północnej (Góry Zamkowej) bardzo dobrze widać dawną blendę bramną. W XVI w. kompleks ten nazywany był Zamkiem Konwentu (Schloss Convent). W XX w. nie uwzględniano średniowiecznego rodowodu ścian kościoła oraz kolegium jezuickiego i uważano, że powstały od fundamentów po 1648 r. Mimo oczywistych odsłon średniowiecznych murów wymienionego kompleksu budowli w XXI w., nadal często podaje się, że kompleks ten powstał w XVII-XVIII w.
Poz.5.
Kościół św. Mikołaja, budowla ceglana, orientowana, gotycka z licznymi elementami stylu przejściowego. Nie zachowały się dokumenty współczesne budowie kościoła. Najstarszy pochodzi dopiero z 1524 r. W rzucie poziomym korpus kościoła nie nosi śladów wieloetapowej budowy. Przyjęta datacja jego powstania na r. ok. 1286 do 1 poł. XIV w. oparta jest na kwestionowanym obecnie w literaturze kryterium zastosowanego wiązania cegieł. Podstawą takiej datacji było występowanie na zewnątrz prezbiterium wiązania wendyjskiego i wiązania gotyckiego w nawach. Po 1945 r. w trakcie prac rekonstrukcyjnych odkryto jednak również polskie wiązanie gotyckie w wewnętrznych ścianach prezbiterium. Kościół otrzymał wieżę drewnianą już w czasach nowożytnych. Obecna wieża murowana pochodzi z XVIII w. Ostrołukowe okna w nawach są neogotyckie. Oryginalne są tylko okna w prezbiterium. Na ścianach naw widoczne są natomiast ślady okien romańskich. Warto zwrócić również uwagę, że obecna powierzchnia kościoła w porównaniu z tą z początku XVIII w. jest zredukowana o rozebrane kaplice, które przylegały od północy, nawet do ścian kolegium jezuickiego. W świetle zachowanych dokumentów oraz analizy architektonicznej przypisywanie kościołowi św. Mikołaja roli kościoła parafialnego dla grudziądzan wydaje się nadinterpretacją. Do 15 września 1618 r. funkcję tę pełnił formalnie kościół św. Jerzego, poza murami obronnymi Grudziądza, zniszczony podczas powodzi przez wylew Wisły. Wiele wskazuje na to, że kościół św. Mikołaja w średniowieczu pełnił funkcję kolegiaty, jak dotąd nie zlokalizowanej dla diecezji chełmińskiej. Swoją bryłą, jako pierwotnie bezwieżowy oraz specyfiką zachowanego pierwotnego sklepienia prezbiterium wpisuje się w architekturę kościołów cysterskich. Dodatkowo niedokończona wschodnia klatka schodowa, brak symetrii w układzie okien na poddaszu, nad łukiem tęczowym mogą wskazywać, że budowę kościoła zaplanowano w 1 poł. XIII w. i przerwano z nieznanych przyczyn (relacja wizytatora kościelnego kanonika Strzesza, z 1667 r.). Z najstarszego wyposażenia wnętrza świątyni godną uwagi jest znajdująca się w nawie głównej granitowa czara chrzcielnicy typu gotlandzkiego, z 3 ćwierci XIII w., zdobiona płaskimi, ostro ciętymi postaciami smoków i lwów. Zachowały się też dwie granitowe kropielnice pochodzące z XIII w., usytuowane w kruchcie północnej i zachodniej. Z dawnego wystroju wnętrza na filarze międzynawowym widoczne są fragmenty polichromii z końca XIV w. W zachodniej fasadzie wieży wmurowano wtórnie trzy (dwie zachowane do naszych czasów) terakotowe rzeźby romańskie oraz zoomorficzną figurkę, a we wschodniej ścianie wieży 4 terakotowe cegły z motywem roślinnym i zwierzęcym. Pochodzą one prawdopodobnie z nieistniejącej kaplicy zamkowej grudziądzkiego Zamku Wysokiego. Przypuszczalnie dalsze badania kościoła św. Mikołaja spróbują potwierdzić jego tożsamość jako elementu zaginionego zespołu klasztornego cystersów, fundacji biskupa Chrystiana z lat 1222-1245, który działalność misyjną na ziemi chełmińskiej rozpoczął już w roku 1209. Ten wątek badawczy szerzej rozwinęła w 1998 r. badaczka klasztoru cysterskiego w Wąchocku, archeolog dr Krystyna Bialoskórska. Od strony historiograficznej tezę o korzeniach cysterskich Grudziądza wylansowała w l. 1991-2001 dr Krystyna Zielińska-Melkowska, prof. UMK w Toruniu.
Warto odnotować, że ściany nawy głównej posiadają unikalny w tym regionie fryz arkadkowy, charakterystyczny dla architektury romańskiej. Fryz był widoczny w czasach, gdy każda z naw posiadała własny dach. Obecnie poddasze kościoła z wieżą jest udostępnione do zwiedzania dla turystów.
Pozycja 6.
Most Bramy Bocznej, ceglany o konstrukcji arkadowej, datowany na 1 poł XIII w. Element nie istniejącej dziś Bramy Bocznej. Ponad wszelką wątpliwość konstrukcję łuku arkadowego mostu wykorzystano jako fundament dla ściany północnej Baszty Bocznej. Nie jest ogólnie dostępny a zachowane przęsło mostu znajduje się w piwnicach budynków przy ul. Mickiewicza 3/Murowej 24. Odkryty przypadkowo w 1999 r., podczas inwentaryzacji pomiarowej piwnic kamienicy . Zachowane przęsło mostu nie jest na symetrii prześwitu rozebranej w XIX w. Bramy Bocznej. Jest przy jezdni, pod chodnikiem, po stronie północnej. Świadczy to o wcześniejszej budowie mostu, przed zaprojektowaniem i budową Bramy Bocznej. Lokalizacja mostu nie wpisuje się w siatkę ulic z XIV w.
Pozycja 7.
Most Bramy Toruńskiej. Wchodził w skład niezachowanego zespołu bramnego, a jego odchylenie w stosunku do Bramy Toruńskiej świadczy o tym, że był pierwszym elementem całego założenia budowlanego. Na ceglaną konstrukcję mostu składają się dwa łuki arkadowe. Łuk dolny wykonany jest z charakterystycznej dla romanizmu cegły i datowany na 1 poł XIII w. Most był poszerzany w czasach krzyżackich. Obecnie ogólnie dostępny, znajduje się u wylotu ulicy Klasztornej, stanowiąc element miejskich bulwarów. Podobnie, jak most Bramy Bocznej, zachowane, najstarsze średniowieczne przęsło nie jest na symetrii rozebranej w XIX w. Bramy Toruńskiej. Jest ono przy jezdni, pod chodnikiem, po jej zachodniej stronie. W 2010 r., na Politechnice Gdańskiej przychylono się do hipotezy, że jest to najstarszy zachowany most murowany w Polsce, z 1 poł. XIII w. Jest on zapewne o ok.100-150 lat starszy od kamiennego mostu na Młynówce w Kłodzku, z ok. 1390 r., jeszcze do niedawna uznawanego za najstarszy zachowany most murowany w Polsce .
Poz. 8.
Relikty zamku i wieży Klimek. Krzyżacy pojawili się w Grudziądzu w roku 1255, ponad 30 lat po przejęciu przez zakon ziemi chełmińskiej. Osada ta wcześniej należała do biskupa misyjnego Prus Christiana, a potem do jego następcy arcybiskupa Alberta Suerbeera. Duchowni ci wznieśli pierwsze murowane umocnienia i budowle sakralne, które następnie Krzyżacy wykorzystali przy budowie własnej warowni. Wieża Klimek była najstarszym, obok studni kamiennej, elementem założenia zamkowego i stanowiła znaną z innych polskich realizacji obronnych tego okresu tzw. wieżę ostatniej obrony. Pod względem wyglądu i konstrukcji była jedyną taką, na terenie państwa krzyżackiego. O tej wyjątkowości nie decydował fakt, że była wolnostojącą, bo takie wieże powstały np. w Toruniu i Radzyniu. Odróżniał ją wygląd zewnętrzny, z wystającymi gzymsami, wykonanymi z glazurowanej cegły w kolorze zielonym. Te gzymsy usunięto podczas przemurowania lica wieży w 2 poł. XIX w. Wieża Klimek posiadała pierwotnie dolną komorę, przypominająca w przekroju butelkę. W tej komorze po stronie północnej znajdowało się łożysko do postawienia drabiny na pierwszą kondygnację. Na tej kondygnacji, już po południowej stronie usytuowano klatkę schodową w murze, z kręconymi schodami na dalsze piętra. Piętra były przedzielone kopułami. Element glazurowanego słupa był identyczny, jak we wschodniej klatce schodowej kościoła św. Mikołaja w Grudziądzu oraz w farze chełmińskiej. Na parterze też umieszczono wejście do lochu. Na Górze Zamkowej, w lapidarium po stronie północnej można zobaczyć obecnie portal bramny z piaskowca, w formie łuku. Portal ten koresponduje z reliktami tympanonu z terakoty, od końca XVIII w. znajdującymi się na ścianie zachodniej wieży kościoła św. Mikołaja. Są tam płaskorzeźby Chrystusa Króla, Matki Boskiej z Dzieciątkiem i figury zoomorficznej. Natomiast po stronie północno-wschodniej wieży cztery fragmenty terakotowe, być może bordiury tego tympanonu. Poniżej ruin Zamku Wysokiego, na przedzamczu północnym, od strony zachodniej można zobaczyć fragment ściany w wątku gotyckim, z pełnej cegły o grubości ok. 2 m. Ściana ta jest zaprzeczeniem tezy, że wątek gotycki (wiązanie polskie), zaczęto stosować w XIV w. i używano do licowania murów opus emplectum. W takim murze ceglane lico pełniło rolę trwałego szalunku dla rdzenia muru, wypełnionego kamieniami, czy gruzem. Zamek w Grudziądzu uważa się za jeden z największych w całym Państwie Zakonnym. Wybudowano go na wznoszącym się ok. 40 metrów ponad poziom Wisły wschodnim jej brzegu (próg bramy od strony południowej, dziedziniec znajduje się ok 5 m. wyżej), odseparowanym naturalnymi parowami oraz głębokim sztucznym przekopem od sąsiadujących wzniesień. Zrekonstruowana w 2014 r., na fundamencie średniowiecznej wieży, wieża widokowa Klimek nie posiada odtworzonych charakterystycznych detali zburzonego w 1945 r. pierwowzoru.
Poz. 9.
Chrzcielnica w kościele św. Mikołaja, romańska, kamienna, o kształcie ośmiobocznym. Przypomina wyroby gotlandzkie. Bogato zdobiona płaskorzeźbionym ornamentem kwiatowym, oraz wizualizacją smoków i lwów. Podstawa zrekonstruowana współcześnie, nie wzorowana na oryginale, który przypominał związany snop zboża, będący symbolem błogosławieństwa. Chrzcielnica znajduje się w kościele św. Mikołaja w Grudziądzu, obecnie po prawej stronie nawy głównej, przy filarze tuż przed wejściem do prezbiterium. Do roku 1939 stała w baptysterium kościoła, w części zachodniej nawy południowej.
Poz.10.
Dwie romańskie kropielnice w kościele św. Mikołaja, z końca XIII w.
Poz.11.
Płaskorzeźby terakotowe we wschodniej ścianie wieży kościoła św. Mikołaja .

Cztery późnoromańskie płaskorzeźby z glazurowanej terakoty wtórnie wmurowane w XVIII w. we wschodnią ścianę wieży gotyckiego kościoła św. Mikołaja. Płaskorzeźby te ponad wszelką wątpliwość pochodzą z grudziądzkiego Zamku Wysokiego, prawdopodobnie z dawnej kaplicy zamkowej i są datowane na koniec XIII wieku.
Poz.12.
Rzeźby terakotowe w zachodniej fasadzie kościoła św. Mikołaja
Trzy późnoromańskie rzeźby z glazurowanej terakoty wmurowane w XVIII w. w górną część zachodniej fasady gotyckiego kościoła św. Mikołaja. Do naszych czasów zachowały się dwie z nich, przedstawiające Matkę Boską z Dzieciątkiem oraz Chrystusa. Trzecia została uszkodzona w czasie wyzwalania Grudziądza w roku 1945. Pomiędzy tymi rzeźbami umieszczono również mniejszą płaskorzeźbę. Rzeźby te ponad wszelką wątpliwość pochodzą z grudziądzkiego Zamku Wysokiego, prawdopodobnie z dawnej kaplicy zamkowej i są datowane na koniec XIII wieku.
Poz. 13.
Fragment muru obronnego w piwnicy kamienicy przy ul. Mickiewicza 3/Murowa 24. W trakcie inwentaryzacji kamienicy w 1999 r. odkryty został pod chodnikiem ul. Mickiewicza most Bramy Bocznej oraz parcham murów obronnych przy zasklepionej na pocz. XIX w. Strudze Młyńskiej. Parcham składa się z dwóch murów, z których wewnętrzny jest zbudowany z bardzo nieregularnych cegieł, nie noszących znamion znormalizowanej produkcji masowej, charakterystycznej dla ceglanych budowli, już z lat 30-40 XIII w. Z cegieł znormalizowanych zbudowany jest mur zewnętrzny. Taką cegłę znormalizowana zastosowano m.in. w przypadku kościoła św. Mikołaja. W ciągu muru wewnętrznego zinwentaryzowano wówczas prześwit bramy( furty) o szerokości 4,5 m. Poziom tej bramy zalega na głębokości 2,1-2, 3 m poniżej obecnego poziomu ul. Murowej. Na osi tej bramy na pocz. XXI w. odkryto furtę w murze kilkumetrowej grubości, z łukiem o cesze romańskiej, w piwnicy przy ul. Mickiewicza 1. Przypuszczalnie mur wewnętrzny jest pozostałością stróży, powstałej w 1222 r., w okresie wyprawy krzyżowej rycerstwa polskiego pod przywództwem ks. Leszka Białego oraz ks. Henryka Brodatego . Swego rodzaju ewenementem w przypadku murów obronnych Grudziądza jest zastosowanie na znacznych odcinkach jego obwodów wiązania główkowego .

Poz.14.
Ul. Wieżowa 2, średniowieczny parter pomieszczenia świeckiego, ze sklepieniami krzyżowymi, z czytelnymi fazami rozbudowy, wg wątków cegieł (wendyjski⟹gotyk polski), z XIII w. Jest tam ściana o grubości ok. 2 m, z wnękami oświetleniowymi, pierwotnie zapewne oknami romańskimi. Na równoległej ścianie północnej jest okno gotyckie z drugiej fazy rozbudowy. Obiekt odkryty ok. 1997 r., w trakcie adaptacji pomieszczeń piwnicznych na piwiarnię. Wg powielanych urzędowo wyników badań, z Rocznika Grudziądzkiego, wydanego w 1960 r. , na terenie Starego Miasta nie zachowały się żadne budowle murowane ze średniowiecza, z wyjątkiem kościołów św. Mikołaja i św. Ducha oraz wybiórczo monumentalnych spichrzy nadwiślańskich. W trakcie wizji lokalnych tych pomieszczeń przez dr. K. Białoskórką z Polskiej Akademii Nauk oraz dr Antoniego J. Pawłowskiego, ich uwagę zwrócił szczególnie fundament łękowy budowli od strony zachodniej. Taki fundament, z cegłami w 1)atku głowkowym, podobne wiązania sa licznych miejscach na terenie Grudziądza, jest zaliczany jako najstarszy fragment kościoła ceglanego dominikanów – od 1235 r.
Poz. 15.
Ul. Szewska 5, kamienna brama z łukiem ceglanym. Kamienna brama, zapewne między posesjami, z XIII w. Z podobną bramą kamienną jest problem interpretacyjny na zamku krzyżackim w Toruniu.
Poz. 16.
Ul. Kościelna 10, średniowieczne stajnie kościelne. Średniowieczne stajnie, zapewne z XIII w., ze sklepieniami charakterystycznymi dla architektury cysterskiej. Czytelne fazy rozbudowy od ściany kamiennej, poprzez różne wątki ceglane, w tym wozówkowy, z zastosowaniem cegieł romańskich.
Poz. 17 .
Wieżyczka wodociągowa z murem kurtynowym od strony południowej została wykonana z cienkich cegieł romańskich. W listopadzie 2014 r. się na spotkaniu Koła Miłośników Dziejów Grudziądza wygłosiłem prelekcję na temat systemu zaopatrzenia Grudziądza w wodę w czasach średniowiecza i nowożytnych .Wówczas na podstawie znanych punktów odniesienia rozpoznany został, częściowo teoretycznie, system działania wodociągu grudziądzkiego:
Bieg Strugi Młyńskiej pod domami przy ul. Groblowej i jej obecne zamulenie w murowanym kanale; „sarkofag” kanału Strugi Młyńskiej jest w piwnicy kamienicy na południe od ul. Mickiewicza; kolektor kanału odpływowego jest w przęśle Mostu Bramy Bocznej z XIII w., była tam grobla spiętrzająca wodę, która następnie poruszała paternoster w wieżyczce wodociągowej; studnia w piwnicy kamienicy przy ul. Szewskiej 5 o głębokości kilkunastu metrów; cysterna na wodę w piwnicy kamienicy przy ul. Kościelnej 31 .
W l. 2018-2019 prowadzone były prace ziemne w związku z budową podziemnego śmietnika przy ul. Szkolnej. Zgodnie z prawem, przeprowadzono tam badania archeologiczne, gdyż natrafiono tam na jakieś kanały i studnię.
Próbowałem dotrzeć do raportu archeologicznego, jednak mi się to nie udało. W związku z tym nie będę polemizował z archeologami prowadzącymi tam badania. Tylko skonfrontuję zrobione przez siebie zdjęcia wykopu z maja-czerwca 2018 r. , oraz pozostawione na gromadce cegły po zbudowaniu śmietnika, zdjęcia wykonanego w lutym 2019 r, ze swoimi wcześniejszymi ustaleniami na temat wodociągu średniowiecznego oraz budownictwa ceglanego w Grudziądzu.
Ten rozdział posiada m.in. charakter inwentaryzacyjny, gdzie w Grudziądzu można znaleźć identyczne cegły. Mamy tu do czynienia z zastosowaniem archeologicznej metody datacji, tak jak na podstawie skorup naczyń, tylko, że zamiast skorup są cegły. Trzeba tylko znaleźć niepodważalny punkt odniesienia, najlepiej dwa lub więcej.
Tę metodę preferowała archeolog dr Krystyna Białoskórska, badaczka cysterskiego Wąchocka. Przed sesją cysterską w Grudziądzu, w 1998 r. poradziła, wziąć cegłę do ręki, szukać punktów odniesienia w najbliższym otoczeniu. W referacie wygłoszonym na wspomnianej sesji cysterskiej wyszła z nowatorską tezą, jako archeolog, że Grudziądz najbardziej pretenduje do miana zaginionego klasztoru cysterskiego, fundacji biskupa Chrystiana, z 1 poł. XIII w.
Tę metodę, stosowaną w praktyce przez niektórych archeologów wcześniejszego pokolenia odkrywają teraz młodzi archeolodzy i ubierają ją w ramy dysertacji naukowych. Przykładem są prace badawcze doktoranta z Politechniki Wrocławskiej Mariusza Cabana .
Postaram się to pokazać na przykładzie Grudziądza. W 2006 r., w związku z rozbiórką kopca, przykrywającego ruiny wieży Klimek, pojawiło się fachowe pojęcie – cegła romańska w Grudziądzu. Nadzór archeologiczny prowadził kierownik Muzeum Zamkowego w Kwidzynie dr Antoni J. Pawłowski.
Dla weryfikacji ówczesnych ustaleń, w tym datacji Mostu Bramy Toruńskiej, jako najstarszego mostu ceglanego w Polsce, wykonanego z cegieł romańskich, posłuży artykuł prof. dr. hab. Ireneusza Płuska, pracownika naukowego Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Artykuł został opublikowany w 2009 r. Chronologia publikacji jest bardzo ważna w tym przypadku. W 2000 r. opublikowałem artykuł o datacji Mostu Bramy Toruńskiej, jako romańskiego . Natomiast w numerze 11 o wieży Klimek, jako prawdopodobnie romańskiej . W 2007 r. napisałem o cegłach romańskich znalezionych podczas rozbiórki kopca na Górze Zamkowej .
W zbliżonym czasie, jako opublikowany został artykuł profesora I. Płuska. Dane o Moście Bramy Toruńskiej zweryfikowane zostały pozytywnie na Politechnice Gdańskiej.
Poniżej fragment pracy zaliczeniowej semestralnej Macieja Stachowicza, studenta Politechniki Gdańskiej na Wydziale Inżynierii Lądowej i Środowiska pt.:

Koncepcja remontu konserwatorskiego Mostu Bramy toruńskiej w Grudziądzu.
Autor pracy wyeksponował romańskie cechy tego mostu.
O moście Bramy Toruńskiej, cytat z pracy, s. 6:
Charakterystyka obiektu
3.1. Opis techniczny
Rozważany obiekt wchodził de facto w skład tzw. zespołu bramnego złożonego z:
baszty bramnej (zachowana ściana wschodnia; murowanego mostu; baszty przedbramia(zachowana, obecnie kamienica przy Al. 23 Stycznia 10);parchamu; Baszty Browarnej
Na konstrukcję mostu składał się pierwotnie mur arkadowy o grubości 1-3 m, na który to nakładano drewniany pomost. W okresie późniejszym most przebudowano na całkowicie murowany z ceglanymi balustradami.
Na konstrukcję mostu składają się dwa łuki. Łuk dolny wykonany jest z cegły charakterystycznej dla 1 poł. XIII w., cegły o wymiarach 27-29 x 12-13 x 5,5 cm i grubości 1,28 m.
Przeprowadzony na przełomie sierpnia i września 2008r. remont nawierzchni drogowo-tramwajowej ul. Klasztornej pozwolił na pomiar odkrywki wykonanej w konstrukcji, z której wynika, że bezpośrednio pod jezdnią przęsło wykonane jest z cegły o wymiarach 29 x 14 x 6,5-7,5 i posiada grubość około 3 m.
Rozpiętość przęsła wynosi 5,5 m. Drugie przęsło od strony wschodniej nie zachowało się. Długość mostu szacuje się na około 20 m. Przęsło mostu nie pokrywało się z prześwitem Bramy Toruńskiej, co może świadczyć o jego wcześniejszym powstaniu. Część jezdna mostu wyposażona jest w nawierzchnię drogowo-kolejową oraz w chodniki. Ruch samochodowy odbywa się jednokierunkowo, natomiast tramwajowy w sposób wahadłowy. Brama Toruńska została rozebrana w XIX w., z powodu wprowadzenia w mieście konnej sieci tramwajowej (13 czerwca 1896 r.)
O moście Bramy Bocznej, s. 10.
Most Bramy Toruńskiej wchodził w skład tzw. zespołu bramnego, który w większości nie przetrwał. Warto jednak podkreślić, że najpewniej most istniał wcześniej i ma przedkrzyżackie korzenie , co może zasugerować jego pierwotne odchylenie w kierunku zachodnim, czego nie można zaobserwować obecnie .
Innym grudziądzkim mostem, który można datować na 1 poł. XIII w. jest most, nieistniejącej dziś, Bramy Bocznej, która była zlokalizowana pod chodnikiem ul. Mickiewicza 3. Jego historia jest o tyle ciekawa, że konstrukcję łuku arkadowego wykorzystano jako fundament dla ściany północnej baszty bramnej Bramy Bocznej, więc jest to faktycznie most pod Bramą Boczną.
Walory mostów wg M. Stachowicza, s. 11
Wartość historyczna
Losy Mostu Bramy Toruńskiej wiążą się ściśle z losami miasta na przestrzeni wieków. Najciekawsze są, ze względu na swoją enigmatyczność, najstarsze dzieje, tzn. okres misji chrystianizacyjnej do Prus. Okres ten, ze względu na znikome źródła historyczne, został dość i zdarzają się tzw. „czarne plamy” w historii. Dzięki Mostowi Bramy Toruńskiej w Grudziądzu oraz jego replice – Mostowi Przedbramia Bramy Krakowskiej w Warszawie można prześledzić ewolucję mostownictwa od naśladownictwa rzymskiego akweduktu (wąski mur arkadowy), poprzez spinanie murów arkadowych, następnie użycie przęsło w formie fundamentu dla tuneli a kończąc na rozstawieniu murów arkadowych i wypełnieniu powstałej przestrzeni pomostem.
Znaczenie historyczne Mostu Bramy Toruńskiej oraz Mostu Bramy Bocznej polega również na tym, że są to jedne z najstarszych murowanych mostów w Polsce. W literaturze przedmiotu za najstarszy uchodzi obecnie most kamienny w Kłodzku nad Młynówką. Promocja zabytków wymusiłaby zmianę poglądów w tej materii, a przy okazji stanowiłaby dobrą reklamę dla miasta. Nagłośnienie sprawy rozpatrywanego obiektu spowodowałoby rewolucję na temat historii Grudziądza – skłonienie się do poglądu X. Froelicha, który identyfikował Grudziądz z castrum Christburgiem, zagospodarowanym przez cystersów z Łekna na potrzeby stworzenia miasta – klasztoru dla misji pruskiej.
Uznanie Grudziądza jako kresowej twierdzy – przerzucony przez „Starą” Osę (pradolinę dzisiejszej rzeki Osy, która stanowiła granicę między ziemią chełmińską a pogańską Pomezanią) Most Bramy Toruńskiej tworzył połączenie z Prusami – niewątpliwie podnosi jego rangę historyczną, stawiając wręcz w jednej linii z Malborkiem.
Obecnie przyjęta, tzw. toruńska skala datacji obiektów, nie jest całkowicie spójna z grudziądzkimi obiektami fortyfikacyjnymi, ponieważ uznaje ona 1251 r. jako datę transformacji z budownictwa drewnianego do murowanego, co nie sprawdza się w przypadku Grudziądza, który już w 1222 r. został opasany murami kurtynowymi na potrzeby stworzenia bazy dla wyprawy krzyżowej do Prus polskiego rycerstwa.
4.5. Wartość artystyczna
Rozwiązanie ustroju nośnego mostu w formie łuku arkadowego nawiązuje bezpośrednio do idei rzymskich akweduktów, które do dziś zachwycają swoją monumentalnością i wskazują na wysoki poziom ówczesnej wiedzy inżynierskiej, a także poszukiwania idealnych proporcji i naśladownictwo. Architektura średniowiecznego Grudziądza wymyka się spod określeń mecenatu krzyżackiego, (22.01.1256 – przyłączenie miasta do ziemi chełmińskiej)
Wiązanie gotyckie cegieł w murze, zwane inaczej polskim, pierwotnie było wyłącznie wątkiem ozdobnym i występuje w XIII-wiecznym Grudziądzu równolegle z wątkiem wendyjskim.
Zespół Bramy Toruńskiej miał historycznie charakter reprezentacyjny oraz obronny. Była bowiem usytuowana na szklaku prowadzącym do Chełmna, stolicy ziemi chełmińskiej.
4.6.Unikatowość
O unikatowości mostu świadczy już jego wiek. Jeśli szczegółowe badania potwierdzą hipotezy, to będzie on, wraz z innym mostem, Mostem Bramy Bocznej, najstarszym mostem murowanym w Polsce. Nie odnaleziono dotychczas starszego obiektu tego typu, więc jest to ewenement na skalę polską. Dodatkowo smaku dodaje nieistniejąca już dziś baszta bramna, przez którą prawdopodobnie można było się dostać do głównej drogi w średniowiecznym grodzie (obecnie ul. Klasztorna), która miała najpierw charakter targowy. Rozwiązania tego typu nie znajdziemy w żadnym innym polskim mieście.
W XIII w. rzadko budowano mosty ceglane, gdyż była to wówczas technologia mało znana i wymagająca dużej wiedzy murarskiej. Ten rodzaj konstrukcji budowlanej był wizytówką danej miejscowości, a świadczy również o znaczeniu średniowiecznego grodu.
Mosty murowane częściej budowano w dobrach kościelnych aniżeli świeckich. Krzyżacy preferowali mosty zwodzone. Stąd też wniosek, że mosty murowane w Grudziądzu korespondują z metryką biskupią.
Pomost oparty na łukach był prawdopodobnie drewniany, później wymieniono go na ceglany, a obecnie nadano mu charakter nawierzchni z betonu asfaltowego z wbudowanym torowiskiem tramwajowym. Ta różnorodność świadczy o wysokim stopniu eksploatacji mostu na przestrzeni wieków i obrazuje zmiany zachodzące w technice i technologii budowlanej. Można odnaleźć pewną analogię do mostu w Tczewie, na którym to pokolenia zarówno architektów, jak i inżynierów, z całego świata uczyły się i nadal uczą fachu. Pod Mostem Bramy Toruńskiej przepływa, leżący w pradolinie Osy, kanał Trynka (zwany również Fossą) zaprojektowany, według legendy, przez Mikołaja Kopernika, który dostarczał wode mieszkańcom miasta.

Oryginalność grudziądzkiego miejskiego zespołu fortyfikacyjnego na tle innych miast ziemi chełmińskiej przejawia się również przez pryzmat 3 innych grudziądzkich zespołów bramnych. Zastosowane w nich triforia kolidują z jednoprzejazdowym typem bram krzyżackich.
Średniowieczny Grudziądz pod względem elementów fortyfikacji był porównywalny z największymi miastami ówczesnej Polski. W czasie wojen polsko-krzyżackich była to kwatera mistrzów zakonu krzyżackiego i Kawalerów Mieczowych – dosłownie drugi Malbork" .

Profesor I. Płuska podał następującą klasyfikację cegieł średniowiecznych i nowożytnych:

Przeciętne wymiary cegieł romańskich wynosiły: 26 -28 x 12 - 13 x 8 – 9 cm
W Polsce najstarsze cegły romańskie z początku XIII w. miały wymiary:
24 x 12,6 x 7,4 cm i 26 – 26,5 x 13 – 13,5 x 7,8 cm
Cegły gotyckie najczęściej posiadały wymiary:
28 -30 x 13 -14 x 8,5 – 9 cm lub 28, 5 – 29 x 13 x 9,5 cm
Od połowy XVII wieku powszechnie stosowana była mniejszego formatu cegła (zwana powszechnie „saską” o wymiarach 25 x 13,3 x 4,5 cm.
W XI w. wieku wymiary cegieł były zróżnicowane, zawsze jednak stosunek grubości i długości wynosił 1 : 2 : 4; obecnie obowiązuje znormalizowany wymiar 25 x 12 6,5 cm .

W świetle ogólnopolskiej klasyfikacji cegieł średniowiecznych i nowożytnych wynika jednoznacznie, że Most Bramy Toruńskiej pochodzi z 1 poł. XIII w. i jest mostem romańskim.
Po tym uwiarygodnieniu punktu odniesienia dla datacji budowli w Grudziądzu z 1 pol. XIII w., w przypadku Mostu Bramy Toruńskiej, można przejść do kwestii samego wodociągu.
Po badaniach archeologicznych i wykonaniu podziemnego śmietnika na placu pozostała gromadka cegieł, które zakwalifikowano, jako pozostałość muru oporowego, wykonanego w XX w. Faktycznie część tych cegieł posiada resztki zaprawy, wyglądającej na cementową.
Do tej zaprawy trzeba jednak podchodzić bardzo ostrożnie. W trakcie odgruzowywania ruin wieży Klimek w 2006 r. w pierwotnym miejscu zastano bloki ze sztucznego kamienia, tak jakby były wykonane z betonu . Nie można wykluczyć, że ten suchy średniowieczny cement, w stanie sypkim przywożono do Grudziądza i to formowano odpowiednie bloczki. Bardzo łatwo pomylić wizualnie średniowieczny beton z współczesnym. Kilka bloczków z oryginalnego sztucznego średniowiecznego kamienia ponownie wmontowano w wieżę widokową Klimek, w 2014 r.
O rozmiarach znalezionych w rumowisku wieży Klimek w l. 2006-2007 dr Antoni J. Pawłowski napisał:
[…] Wymiary cegieł wynosiły: 28,9-29,4 cm x 13,8-14,5 cm x 87-94 cm. Oprócz cegieł w licu zewnętrznym znajdował się pas wykonany z „bloczków” z kamienia sztucznego nieco powyżej ćwierć wałkowego gzymsu. Wymiary tych trapezowatych w przekroju „bloczków” były kilkakrotnie większe od cegieł. Ich większa podstawa znajdująca się w licu wynosiła od 22 do 58 cm, mniejsza umieszczona wewnątrz muru od 19 do 45 cm, wysokość ok. 47 cm i grubość od 15 do 19 cm. Kilkanaście z nich zachowało się in situ w północno-zachodniej partii ściany […] .
Z klasyfikacją cegieł, znalezionych na Górze Zamkowej w sezonach archeologicznych 2008-2009 miał problem ówczesny doktorant UMK Bogusz Wasik. O znalezionych nietypowych cegłach napisał:
Cegły sklepieniowe
Całe egzemplarze i liczne fragmenty cegieł sklepieniowych odkryto zwłaszcza we wschodniej części skrzydła południowego, w obrębie zawalonej piwnicy. Nie są to klasyczne cegły sklepieniowe („dziewiątki”), które znane SA między innymi z Pomorza (Kąsinowski 1972, s. 16, ryc. 2: A3) wyróżniają się wielkością i proporcją .
B. Wasik odnotował następujące rozmiary tych nietypowych wg niego cegieł:
29,5 – 30,5 cm (średnio 29,9cm) x 18,5 -19, 5 cm (średnio 19,1 cm), w jednym przypadku nawet 22,2 cm. Grubość egzemplarzy nieco mniejsza niż tych, które użyto do budowy murów, wynosi 6,2 do 7,5 cm (średnio 7,1 cm. Odnotowano również jedną cegłę o grubości 8 cm i jedną wtórnie przepaloną o grubości 5,8 cm. Stosunek wymiarów cegły sklepieniowej z Grudziądza w przybliżeniu wynosi 1 x 2/3 x 1/4.
Identyczne cegły jak w przypadku przęsła Mostu Bramy Toruńskiej, jego dolnego łuku, zastosowano min. w: ścianie zakrystii kościoła św. Mikołaja; ścianie południowej kościoła p.w. ś. Franciszka Ksawerego ; przyporze zachodniej Bramy Wodnej; w wieżyczce wodociągowej (Wasser Kunst), widocznej od strony Al. 23 Stycznia. Przykład wieżyczki wodociągowej będzie omawiany w dalszej części tego artykułu, ponieważ artykuł prof. dr. hab. I. Płuski rzuca nowe światło na jego budowę i datację.
Inspiracją do napisania artykułu suplementu był pozostawione na placu budowy cegły o wymiarach:
30 cm x 14 cm i 12 cm x 6 cm, (fot.4).
Tak przycięta cegła była dostosowana do wybudowania studni o wiązaniu główkowym, na długość wozówki. Na taką studnię na placu budowy podziemnego śmietnika przy ul. Szkolnej też natrafiono. Niewątpliwie te profilowane cegły były pierwotnie użyte do budowy takiej studni i sklepień kanałów.
Na zdjęciu widoczne są trzy kanały. Po stronie wschodniej równoległy do ulicy Szkolnej oraz po stronie południowej, na osi z wieżyczką wodociągową dwa spięte razem kanały. Jest to moim zdaniem materialny dowód na teoretyczne rozpoznanie działania wodociągu w średniowieczu, podane w artykule z 2014 r., opublikowanym w Biuletynie Koła Miłośników Dziejów Grudziądza .
Obmurowanym kanałem Struga Młyńska, od spiętrzenia wody przy Moście Bramy Bocznej wpływała do wieżyczki wodociągowej, gdzie poruszała koło z czerpakami urządzenia zwanego paternoster. W przęśle tego mostu z XIII w. znajduje, po zachodniej stronie łuk kolektora kanału. Natomiast po stronie wschodniej przęsła jest zapewne prowadnica od wodomierza. Następnie woda była przelewana do kanału bliźniaczego, po zachodniej stronie i rozprowadzana do studni przepływowych na terenie miasta. Zapewne pierwsza studnia była na placu przy ul. Szkolnej, widoczna na zdjęciu .
Uważam, iż w błędzie jest np. Wacław Kulczykowski, aktualnie doktorant na Uniwersytecie Gdańskim, (2019 r.), który uważa, że woda była pobierana z Kanału Trynka, pierwotnego koryta Starej Ossy. Aż do likwidacji wodociągu w 1899 r. wody z Trynki bezpośrednio nie pobierano. Za pozwoleniem krzyżackim z 1415 r. zamontowano na rzece Ossa koło wodne, które napędzało paternoster w wieżyczce wodociągowej. Było to trzecie koło wodne na odcinku między młynami Górnym i Dolnym. Krzyżacy wydając pozwolenie mieli obawy, czy nie wpłynie ono na prace kół młyńskich. Gdy w wieku XVI zamontowano pompę ssąco-tłoczącą, zamiast przestarzałego i mało już wydajnego paternoster, wykopano studnię między murem obronnym a korytem rzeki, o głębokości poniżej jej lustra wody. Identyczna sytuacja była ze studnią na Górze Zamkowej. Studnię wykopano na głębokość ok. 50 m, poniżej poziomu lustra wody Wisły. W ten sposób woda była dodatkowo filtrowana.
Po dotychczasowym śledzeniu analizy cegieł czytelnik, naukowiec zauważy sprzeczność w datacji obiektów. Oficjalna data założenia wodociągu to maj 1415 r. Tu natomiast są pokazane elementy o ok. 200 lat starsze.
W rozwiązaniu tych sprzeczności pomocny jest ponownie artykuł prof. I. Płuski, pokazujący proces technologiczny produkcji cegieł w średniowieczu. Cegły wypalano w jednorazowych piecach mielerzowych lub murowanych polowych. Piece polowe służyły do wielokrotnego wypalania cegieł. Układanie cegieł w takim piecu, wypalanie i studzenie trwało od 4-6 tygodni, w zależności od wielkości pieca. Najlepsze cegły pozyskiwano z części środkowej pieca. Były to tzw. „wiśniówki” o barwie czerwono-wiśniowej. Była tam bowiem największa temperatura. Natomiast z obrzeży pieca, gdzie temperatura była mniejsza, pozyskiwano „niedopałki”. Te cegły posiadają jasną barwę i są gorszej jakości pod względem wytrzymałości.
Analizując rozmiary cegieł w wieżyczce wodociągowej, od strony al. 23 Stycznia, okazuje, że tam są również cegły identyczne, jak w przęśle Mostu Bramy Toruńskiej, zarówno w przyziemiu muru obronnego (kurtynowego) jak i w samej wieżyczce, gdzie montowano koło wodne urządzenia paternoster.
Kolor tych cegieł jest identyczny z opisem „niedopałek” podanym przez prof. I. Płuska . Są to cegły występujące w dolnym łuku o wymiarach 27- 29 x 12 -13 x 5,5 – 6 cm.
Na bazie datacji w oparciu o cegły, przy porównaniu do ogólnopolskiej literatury fachowej można stwierdzić, że wodociąg grudziądzki i Most Bramy Toruńskiej powstały w 1 poł. XIII w.
Można tylko mieć nadzieję, że pozostawione cegły romańskie nie zostaną wyrzucone na wysypisko śmieci.
Niewątpliwie niedociągnięciem badawczym było niedostrzeżenie na stanowisku archeologicznym o charakterze ratowniczym cegieł średniowiecznych i do tego romańskich z 1 poł. XIII w. Trzeba jednak zauważyć, na przykładzie artykułu internetowego doktoranta z Politechniki Wrocławskiej, że archeolodzy nie są przygotowywani do analizy cegieł na uczelniach. Przywiązują ogromną wagę w datacji do ceramiki wyrobów garncarskich, ale już ceramika budowlana, to margines. Margines traktowany często jako śmieć.
Artykuł prof. dr. hab. Ireneusza Płuski wyjaśnił też przyczyny różnic w budowie parchamu muru obronnego, zachowanego w piwnicy kamienicy przy ul. Murowej 24/Mickiewicza 3.
Mur wewnętrzny powstał zapewne z cegieł formowanych przez garncarzy i jest z cegieł „niedopałek” . Natomiast mur zewnętrzny powstał z cegieł wykonanych w profesjonalnej cegielni strycharskiej. Jest to jednak również materiał gorszego gatunku. Cegły pierwszego gatunku – „wiśniówki” wybrano np. na budowę kościoła św. Mikołaja.
Odrębnego opracowania wymaga studnia w piwnicy kamienicy przy ul. Szewskiej 5,o głębokości kilkunastu metrów, odnaleziona na początku XXI w. Być może jej cembrowina jest wykonana z podobnych średniowiecznych cegieł, jak ta na placu przy ul. Szkolnej?
Poz.18. Brama św. Chrystiana na terenie posesji przy ul. Mickiewicza 5.
Brama o szerokości 6,7 m. Próg bramy na głębokości ok. 3 m poniżej obecnej ulicy Mickiewicza .
Na uwagę zasługuje jej szerokość. Na terenie Gdańska w X-XIII w. ulice miały następującą szerokość:
• Gród castrum, dzielnica wydzielona, siedziba księcia (Zamczysko) X-XIII w. -5,5 m,
• Gród castrum, dzielnica służebna, rybacko rzemieślnicza X_XIII w. – 2-3 m,
• Miasto na prawie książęcym, dzielnica rzemieślnicza (Stare Miasto) 3-3,5 (?) m,
• Miasto na prawie lubeckim, dzielnica kupiecko-rzemieślnicza (Główne miasto) XIII w. 4,5 (1 pręt lokacyjny) .
W Grudziądzu Brama św. Chrystiana odpowiada rozmiarom ulic w gdańskiej dzielnicy książęcej. Również te rozmiary posiadały pierwotnie Brama Wodna i nadal zachowany rozmiar w przypadku Bramy Zamkowej przedzamcza z Gdaniskiem przy Ratuszu. Rozmiary prześwitu Bramy Wodnej zostały zredukowane w okresie krzyżackim. Zapewne również pamiątką po redukcji szerokości ulic jest węższy prześwit Bramy Toruńskiej. Najstarszy fragment mostu jest po za prześwitem nieistniejącej już bramy, ale zbadanej metoda archeologiczną w 2013 .

Okienko
Obwoluta książki Krystyny Zielińskiej –Melkowskiej
Lokacja Grudziądza w roku 1291. Studium historyczno archiwalne. Toruńskie Towarzystwo Kultury, Toruń 1991.
Powrót do góry
Ogląda profil użytkownika Wyślij prywatną wiadomość
Wyświetl posty z ostatnich:   
Napisz nowy temat   Odpowiedz do tematu    Forum Zamki, dwory obronne, mury miejskie, grodziska Strona Główna -> Architektura romańska - Polska -> Kuj.-Pom Wszystkie czasy w strefie EET (Europa)
Strona 1 z 1
Skocz do:  
Nie możesz pisać nowych tematów
Nie możesz odpowiadać w tematach
Nie możesz zmieniać swoich postów
Nie możesz usuwać swoich postów
Nie możesz głosować w ankietach
Możesz dodawać załączniki na tym forum
Możesz ściągać pliki na tym forum



Załóż bezpłatnie forum phpbb2 lub phpbb3 na Forumoteka.pl


Forumoteka.pl to jedna z najstarszych platform oferująca bezpłatne fora dyskusyjne. Do tej pory założono na niej blisko 700 for, na których znajduje się ponad 60 tys. tematów. Użytkownicy napisali tutaj już blisko milion postów! Tym samym platforma jest znakomitym miejscem m.in. do wyrażania swoich opinii czy też stała się narzędziem do marketing szeptany.

Przeczytaj najnowsze artykuły:

Przedsiębiorco – sprawdź czy będziesz potrzebował #6

Przedsiębiorco – sprawdź czy będziesz potrzebował #5

Przedsiębiorco – sprawdź czy będziesz potrzebował #4



Powered by phpBB © 2001, 2005 phpBB Group