miejsce śmierci

Pomnik

Obiekt w Wałach zachował się w postaci nasypu założonego na planie koła, o średnicy u podstawy ok. 28 m, u góry ok. 19,5–20,5 m i wysokości ok. 2–2,5 m. Kopiec otacza mokra fosa, która w części północnej ma szerokość ok. 7,5 m, natomiast w części południowej dochodzi do 22–24 m.

W centralnej części plateau znajduje się dodatkowy nasyp o średnicy ok. 7,5 m i wysokości do 1 m, interpretowany jako relikt podsypu pod nowożytną altanę. Badania wiertnicze wykazały, że centralną część kopca zajmował drewniany budynek, prawdopodobnie o konstrukcji ramowej, który uległ spaleniu. Jako jego ruinę oraz pozostałości związanego z nim poziomu użytkowego zinterpretowano ciemnobrunatną próchnicę o miąższości 0,2–0,4 m, zalegającą w centralnej części plateau, a także czytelną przy krawędziach kopca warstwę sypkiej brązowej gliny i polepy.

Budynek ten był prawdopodobnie częściowo zagłębiony w sztuczny nasyp kopca, niewykluczone jednak, że otaczał go gliniano-piaszczysty wał usypany przy krawędzi plateau. Profil obiektu wskazuje, że konstrukcja mogła mieć szerokość ok. 12 m. Przypuszczalnie w XIX w. plateau kopca zostało wyrównane przez nawiezienie warstwy jałowego żółtego piasku, z którego w części centralnej usypano również wspomniany kopczyk, stanowiący podwalinę altany.

Podczas badań wiertniczych i powierzchniowych pozyskano niewielki zespół ceramiki naczyniowej, datowany na XIV–XV w.

Chronologia: grodzisko stożkowate z XIV-XV w.

WAŁY, plan warstwicowy grodziska stożkowatego

WAŁY, fragment mapy Messtischblatt z lokalizacją obiektu

WAŁY, widok obiektu od strony zachodniej wg fotografii z 1972 r. (archiwum WUOZ Wrocław)

WAŁY, cieniowany model reliefu otoczenia stanowiska (oprac. M. Legut-Pintal, P. Rajski, Katalog Zamków i Dworów Obronnych Śląska . Licencja: CC BY-SA 4.0 )

Dominik Nowakowski, Wały (gm. Brzeg Dolny), motte, Katalog Zamków i Dworów Obronnych Śląska . Licencja: CC BY-NC 4.0 . Data dostępu: 19.07.2026.

wzniesiony pod koniec XVIII wieku zabytkowy klasycystyczny zespół pałacowy

oranżeria

oficyny

łuk triumfalny ku czci Poniatowskiego

budynki gospodarcze i brama

Stanowisko składa się z nasypu o kolistej podstawie o średnicy 46–48 m; w partii szczytowej ma on wymiary ok. 22 × 26 m, a wysokość kopca wynosi ok. 3 m. Górna powierzchnia nasypu jest zaburzona przez wkop o długości ok. 30 m i szerokości do 6 m, przecinający kopiec w kierunku N–S, interpretowany jako ślad po badaniach archeologicznych z 1969 r. W południowej części nasypu widoczne są ponadto mniejsze wkopy.

Nasyp otacza fosa o szerokości 8–10 m, pierwotnie nawodniona wodami cieku, oraz wał o szerokości do 15 m i wysokości do 3 m, zanikający w części wschodniej stanowiska. Od strony zachodniej wałowi towarzyszy druga fosa o szerokości do 5 m, a po jej zewnętrznej stronie kolejny, szczątkowo zachowany wał o szerokości ok. 3 m. Prawdopodobnie umocnienia wałowe nie miały kontynuacji w części wschodniej obiektu, gdzie wystarczające zabezpieczenie stanowiły fosa oraz zabagniony teren, ograniczający dostęp od strony doliny Mesznej.

Stanowisko położone jest w obniżeniu terenu, w dolinie cieku Meszna, w miejscu ujścia do niego niewielkiego dopływu, który pierwotnie nawadniał fosę obiektu. Stanowisko nr 3 zajmuje centralną część doliny, szerokiej w tym miejscu na ok. 300 m, zapewne pierwotnie podmokłej, na co wskazuje nieznaczne obniżenie widoczne po wschodniej stronie nasypu. Powierzchnia terenu wokół obiektu została przekształcona w wyniku melioracji oraz gospodarki rolnej i leśnej. Na numerycznym modelu terenu nie rozpoznano wyraźnych śladów zabudowy towarzyszącej ani infrastruktury związanej z okresem funkcjonowania obiektu. Na wschodnim zboczu doliny widoczne są natomiast ślady okopów, przypuszczalnie z okresu II wojny światowej.

Chronologia: na podstawie zgromadzonych zabytków Nowakowski określił chronologię na XIV w.

RUDZICZKA, st. 3, model cieniowanego reliefu (shaded relief model) otoczenia stanowiska (oprac. M. Legut-Pintal, Katalog Zamków i Dworów Obronnych Śląska . Licencja: CC BY-NC 4.0 )

RUDZICZKA, st. 3, plan warstwicowy otoczenia stanowiska (oprac. M. Legut-Pintal, Katalog Zamków i Dworów Obronnych Śląska . Licencja: CC BY-NC 4.0 )

RUDZICZKA, st. 3, fragment mapy Messtischblatt nr 3301, z zaznaczoną lokalizacją stanowiska (oprac. M. Legut-Pintal, Katalog Zamków i Dworów Obronnych Śląska . Licencja: CC BY-NC 4.0 )

ŹR: Maria Legut-Pintal, Dominik Nowakowski, Rudziczka, st. 3 (gm. Prudnik), motte, Katalog Zamków i Dworów Obronnych Śląska . Licencja: CC BY-NC 4.0 . Data dostępu: 19.07.2026.

Faza 1, druga połowa XIV wieku

W drugiej połowie XIV wieku funkcjonował obronny dwór typu motte, należący do Hannosa von Predil z Szymanowa. Najstarszą częścią średniowiecznego założenia jest północny mur magistralny o długości 21,50 m. Zbudowano go z łamanego granitu na wapienno-piaszczystej, beżowobrązowej i dość twardej zaprawie, w której widoczne są grudki wapna. Mur wykracza w kierunku zachodnim poza obrys obecnego budynku i służy jako podstawa obszernego tarasu.

Bez przeprowadzenia badań architektoniczno-archeologicznych nie ma możliwości wiarygodnego ustalenia pełnych wymiarów założenia ani pierwotnej funkcji opisanego reliktu, który mógł stanowić mur obronny. Wiadomo natomiast, że założenie było otoczone fosą wodną, w dużym stopniu zachowaną do dziś. Biorąc pod uwagę kontekst przestrzenny i historyczny, czyli położenie w bliskim sąsiedztwie kościoła, obecność fosy oraz wymowę źródeł pisanych, można potwierdzić, że obecne założenie stanowi pozostałość obronnego dworu na kopcu z drugiej połowy XIV wieku. Trudno jednak określić, jak wyglądała część mieszkalna siedziby rodu von Predil.

Faza 2, pierwsza połowa XVI wieku

Założenie rozbudowano w kierunku zachodnim o piwniczkę, znajdującą się obecnie pod tarasem. Zachodni kraniec opisanego muru przedłużono, dostawiając ścianę widoczną z boku tarasu i pod nim, w piwnicy. Wykonano ją z kamieni polnych, czyli otoczaków, na mocnej beżowej zaprawie wapiennej z dużą ilością kruszywa użytego jako wypełniacz. Piwniczka uzyskała wewnętrzne wymiary 5,0 × 6,7 m. W części wschodniej znajdowało się przejście do dalszej, obecnie niedostępnej części obiektu. Na kamiennym sklepieniu kolebkowym odcisnęły się szerokie deski szalunkowe o szerokości około 40-45 cm. Zapewne nad piwnicą znajdowała się mieszkalna część dworu, lecz obecnie mieści się tam taras i ogródek.

Faza 3, druga połowa XVI-XVII wiek

Do zachodnich narożników założenia, stanowiących obecnie narożniki tarasu, dostawiono krótkie przypory. Wykonano je z otoczaków na twardej zaprawie wapiennej z dużym dodatkiem kruszywa.

Faza 4, XIX-XX wiek

W wyniku współczesnych przekształceń założenie dworskie zostało całkowicie lub częściowo splantowane. Na jego piwnicach, obecnie zagruzowanych, powstał budynek mieszkalny, być może z wykorzystaniem starszych ścian. Wschodnią i południowo-wschodnią część fosy zasypano w latach 70. XX wieku. Przywoływany w internecie klasycystyczny pałac lub dwór w Szymanowie, powstały w 1825 roku dla barona Seherr-Thoß, znajduje się w Siodłkowicach, przysiółku Szymanowa, i nie jest tożsamy z omawianym założeniem.

SZYMANÓW, zbliżenie dworu i fosy według NMT (oprac. Piotr Błoniewski, Katalog Zamków i Dworów Obronnych Śląska . Licencja: CC BY-NC 4.0 )

SZYMANÓW, plan piwnic dworu z zaznaczeniem zaobserwowanych murów średniowiecznych (kolor niebieski) (oprac. P. Błoniewski, M. Chorowska 2015, 2017)

ŹR: Piotr Błoniewski, Małgorzata Chorowska, Dagmara Adamska, Szymanów (gm. Dobromierz), dwór obronny, Katalog Zamków i Dworów Obronnych Śląska . Licencja: CC BY-NC 4.0 . Data dostępu: 19.07.2026.

Faza 1 (4. ćwierć XIV w.)

Dwór obronny Czirnów, położony w górnej części wsi, wzmiankowany wraz z kaplicą i pobliskim folwarkiem od lat 90. XIV wieku. Zapewne był on już wówczas murowany, gdyż nawet pobieżna lustracja piwnic obecnego pałacu w Pietrzykowie pokazuje, że pasmo północne (wymiary 9 x 20 m) zostało zbudowane w okresie średniowiecza (Błoniewski 2018), a pasmo południowe jest nowożytne. To pierwsze wzniesiono z kamienia z niewielkim dodatkiem cegły na jasnobrązowej, dość słabej zaprawie wapiennej, w której występują charakterystyczne grudki wapna. O istnieniu starszych fragmentów murów może również świadczyć lekkie załamanie elewacji południowej. Jednakże oględziny dworu przeprowadzono jedynie w piwnicach i to bez wnikania w węzły murów. Żeby powiedzieć coś więcej potrzebne są badania architektoniczne, zwłaszcza jego części nadziemnej.

Faza 2 (1. poł. XVII w.)

Dwór po rozbudowie zyskał plan czworoboczny, zbliżony do kwadratu i oblany wodą fosy. Wejście doń prowadziło przez most, od strony wschodniej, a oba wschodnie narożniki fasady wzmocniły skośne przypory. Portal główny, ujęty w pilastry dekorowane grubym liściem akantu i zwieńczony rozerwanym naczółkiem powstał zapewne bliżej lat 40. XVII wieku (Czartoryski 2013). Wnętrze podzielono na 3 pasma – w środkowym znalazła się sklepiona sień, prowadząca do tunelowych schodów na piętro. Nakryto ją kolebkowo-krzyżowo, a krawędzie i dół wysklepek obwiednio szeroką, dekoracyjną listwą.

Faza 3 (poł. XIX w.)

Przebudowa w duchu historyzmu i nakrycie dworu wysokim dachem dwuspadowym z dwukondygnacyjnymi szczytami od strony wschodniej i zachodniej. Z tej fazy pochodzą m.in. neogotyckie gzymsy kapnikowe nad regularnie rozmieszczonymi oknami na elewacjach dworu.

PIETRZYKÓW, plan dworu na poziomie piwnic (wg Błoniewski 2018)

PIETRZYKÓW, zbliżenie grodu wsch. wg Numerycznego Modelu Terenu (opr. P. Błoniewski, Katalog Zamków i Dworów Obronnych Śląska . Licencja: CC BY-NC 4.0 )

źr: Piotr Bloniewski, Małgorzata Chorowska, Artur Kwaśniewski, Pietrzyków (gm. Dobromierz), dwór rycerski z folwarkiem i kaplicą, Katalog Zamków i Dworów Obronnych Śląska . Licencja: CC BY-NC 4.0 . Data dostępu: 19.07.2026.