Przykład Pokrzywna:

https://zamkidwory.forumoteka.pl/forum/kujawsko-pomorskie-zamki/pokrzywno-2/#post-16855

Marek Szajerka Wysłany: 23 Paź 2015 22:29 

Wprawdzie o tym pisałem 2 lata temu, ale tak dla przypomnienia. Dla Jana Długosza Pokrzywno było miastem.

http://grudziadz.naszemiasto.pl/artykul/zamek-w-grudziadzu-odc-27,2598804,artgal,t,id,tm.html

Przykład Rogóźna – Zamku

https://zamkidwory.forumoteka.pl/forum/kujawsko-pomorskie-zamki/rogozno-zamek/#post-16655

Marek Szajerka Wysłany: 25 Kwi 2020 17:08 

Jest to zamek typu miejskiego. Niedoszłe miasto. 50 lat temu w Roczniku Grudziądzkim został opublikowany artykuł monograficzny.
Maria Rzeczkowska - Sławińska, Zamek pokrzyżacki w Rogóźnie, Rocznik Grudziądzki, t.5-6:1970, s.71-95
W czasie bitwy pod Grunwaldem Rogóźno wg Jana Długosza wystąpiło jako miasto. Na mapie Kacpra Henenbergera z XVI w. oznaczone jest jako osiedle.
Z artykułem można się zapoznać w Kujawsko -Pomorskiej Bibliotece Cyfrowej:

https://kpbc.ukw.edu.pl/dlibra/plain-content?id=75476

Zapewne najlepiej udokumentowane źródłami historycznymi pisanymi jest civitas w Grudziądzu na terenie Toruńskiego Przedmieścia. W języku staropolskim za Samuelem Linde przedmieście oznaczało tez miasto bez murów

Jest to wschodnia (lewa patrząc od zewnątrz, od Placa Nova) wieża bramy NW, o kształcie podkowiastym (część prostokątna i część półkolista), ustawiona równolegle do muru. Ten nietypowy plan i układ wynika z faktu, że baszta została zbudowana na pierwszych łukach i filarach dwóch akweduktów z czasów augustiańskich, które w tym miejscu przekraczały mur fazy 1. To wymusiło prostokątny kształt części wschodniej. Jednocześnie dla utrzymania cylindryczności wieży bramnej, jej część zachodnią uformowano na planie półkola.

"Wolne" łuki akweduktów, poza częściami zintegrowanymi z basztą, nie zachowały się, jednak w latach 1950. zrekonstruowano jeden łuk akweduktu wschodniego. Zachodniego nie odtworzono prawdopodobnie dlatego, że jego oryginalna część (przekrój) w obrębie fasady baszty została wykorzystana do budowy małej kapliczki. Baszta nie zachowała oryginalnych okien ani gzymsów.

W średniowieczu, wraz z całą bramą została włączona w kompleks pałacu biskupiego. Obecnie jest częścią Casa de l'Ardiaca. W latach 1950. przeprowadzono kompleksową renowację, konserwując m.in. oryginalne wątki rzymskie. Odtworzono też wtedy romańskie biforium.

Po lewej baszta nr 1, jeszcze bez zrekonstruowanego łuku akweduktu i biforium, zdjęcie z lat 1920.

Wschodnia część przyziemia - widać nadbudowę baszty na łuku akweduktu

Odcinek (1 łuk) akweduktu zrekonstruowany w latach 1950.:

Oryginalne części obu akweduktów tkwiące w przyziemiu baszty

Zrekonstruowane biforium

Jest to zachodnia (prawa patrząc od zewnątrz, od Placa Nova) wieża bramy NW, o kształcie cylindrycznym. Fragmentarycznie jest widoczny cokół.  W na dwóch kondygnacjach "bojowych" przetrwały ślady zamurowanych 4 okien rzymskich - 3 w niższej i jeden, słabo widoczny fragment w wyższej. Widać też pozostałości ceglanych, rzymskich gzymsów międzykondygnacyjnych.

We wczesnym średniowieczu wieża została włączona w różne budowle (romański zameczek, potem kompleks biskupi). Pod koniec XII i w XIII w. weszła w skład nowego Pałacu Biskupiego (Palau Episcopal). z tego czasu pochodzi romańskie biforium. Z czasem frontowo-zachodnia część baszty uległa wtopieniu w nowszą zabudowę, lico baszy uległo licznym przemurowaniom, zamurowano rzymskie okna, wybito nowe otwory, dodano gzymsy itd. W latach 1950. przeprowadzono kompleksową renowację, konserwując m.in. oryginalne wątki rzymskie.

Podstawa baszty z fragmentarycznie widocznym cokołem

Pozostałości rzymskiego, ceglanego gzymsu pomiędzy kondygnacjami okiennymi:

Rozwarstwienie murów fasady: czerwony - wątek rzymski (270-300 n.e.). Widać pozostałości 4 rzymskich okien i romańskie biforium

Moja numeracja rzymskich okien - zgodnie z dalszym opisem

Pozostałości czterech rzymskich okien

Okno nr 1

Okno nr 2

Okno nr 3

Okno nr 4 - w wyższej kondygnacji

Romańskie biforium (XIII w.)

Zachodnie przejście boczne bramy. Zachowały się łuki fasad i sklepienie oraz ściany przejścia - skrywają się obecnie w późniejszej obudowie. Widać je tylko przez kratę w prostokątnym otworze u podstawy wieży zachodniej (nr 76) - poniżej dzisiejszego poziomu ulicy Carrer del Bisbe. Jest tu widoczny zewnętrzny, ciosowy łuk otworu bramnego oraz korytarz przejścia.

Niestety oczka tej kraty są wyjątkowo małe, a same ogniwa grube, co powoduje, że: po pierwsze jak się nie wie co jest za kratą, to się nic nie zobaczy (bramę widać tylko z bliska, a żeby dojść do kraty trzeba zejść z poziomu ulicy), po drugie niezwykle ciężko zrobić przez te maleńkie oczka zdjęcie. Stąd moje fotki obejmują fragmenty przelotu bramnego i mają dziwny kształt - wyciąłem je z oczek kraty...

Otwór bocznego - zachodniego przejścia w fasadzie północnej bramy NW (faza I, 10-5 r. p.n.e.)

Lokalizacja kraty za którą widać przejście

Przejazd bramny, bez zachowanego przesklepienia, jest częścią dawnego środkowego przejazdu trójprzelotowej bramy. 

Zachowały się tu elementy rzymskiej bramy, w tym cokoły, fragmenty ciosowych ścian, gniazdo dolnego zawiasu drzwi po stronie wschodniej, różne otwory oraz - z 1 fazy - cios z wyrytym znakiem Czwartego Legionu Macedońskiego - Legio IIII Macedonica

Wschodnia strona przejazdu:

Gniazdo dolnego zawiasu (sworznia) drzwi

Zachodnia strona przejazdu:

Niedawno "odkryty" i zbadany, wyryty na kamiennym ciosie znak Czwartego Legionu Macedońskiego - Legio IIII Macedonica, z czasów Augusta. Żołnierze tego legionu, utworzonego w 48 r. p.n.e. przez Juliusza Cezara w celu rozprawy z Pompejuszem w Grecji, a następnie zakwaterowanego w Macedonii, zostali wysłani przez Augusta w 23 r. p.n.e. do Hiszpanii w ramach kampanii przeciwko Kantabryjczykom, by następnie zostać skierowanymi do budowy rzymskiej "infrastruktury strategicznej" - w tym murów 1 fazy w Barcelonie. Zostali oni osadzeni w Barcelonie i Saragossie. Tworzyli więc, wraz z weteranami z legionu VI Victrix i Decima Gemina, pierwszych rzymskich osadników Barcino. Bardzo ważny z historycznego i chronologicznego punktu widzenia detal.

Lokalizacja znaku

Znak w zbliżeniu

Rekonstrukcja znaku:

Brama NW: po lewej faza I (10-5 p.n.e.), po prawej faza II (270-300 n.e.)

Ciemniejsze - faza I, jaśniejsze - zewnętrzna rozbudowa muru i baszty fazy II. Widać też filary akweduktu z czasów Augusta i po lewej basztę nr 2

Rekonstrukcja fasady bramy w fazie I (augustiańskiej). Po prawej zachowany łuk przejścia bocznego

Przybliżona rekonstrukcja fazy II, z wieżami (nr 76 i 1)

Brama NW na obrazie z XVII w. Widać istniejący jeszcze wówczas ganek-korytarz między wieżami, który jednak opiera się na średniowiecznym łuku rozpiętym niejako przed właściwym przelotem bramy. Jest to więc element wtórny - być może poszerzenie oryginalnej rzymskiej galerii bramnej (?). Oryginalne elementy rzymskie są widoczne pod gankiem pomiędzy łukami i pod dolnym łukiem

Po prawej baszta nr 76 - obecnie część Pałacu Biskupiego, po lewej baszta nr 1 z akweduktem. Pomiędzy nimi ulica Carrer del Bisbe. Widok z Placa Nova. Niestety jest to bardzo ruchliwe wejście do centrum starówki (Barri Gotic)...

Pierwszy mur Barcino powstał z inicjatywy Augusta wkrótce po założeniu miasta. Poza małym odcinkiem południowym jego bieg pokrywał się z przebiegiem muru 2 fazy, który powstał przez jego rozbudowę. Miasto było założone na wzór rzymskiego obozu wojskowego, o prostokątnym kształcie ze ściętymi narożnikami (dostosowanymi do konfiguracji terenu) i 2 głównymi ulicami krzyżującymi się pod kątem prostym w centrum miasta (gdzie było forum) oraz siatką ulic bocznych. Cztery bramy zbudowano na wylotach głównych ulic. Wiadomo, że brama południowo-wschodnia (Morska) była zaopatrzona w 2 okrągłe wieże - przetrwał cokół wieży wschodniej. Brama północno-zachodnia nie miała wież. Nie wiadomo czy pozostałe odcinki muru miały jakiekolwiek baszty - przypuszcza się, że nie. Mur ten był niższy i cieńszy od muru 2 fazy. Jego wysokość ocenia się na maks. 9 m, a grubość tylko od 1,3 do 2 m. Wg niektórych badaczy, w czasach Augusta, w dobie braku realnych zagrożeń pełnił on głównie funkcję reprezentacyjno-prestiżową.

Dziś można zobaczyć zaledwie kilka małych fragmentów tego muru: w Muzeum Historii Barcelony (MUHBA) w obrębie podziemnej ekspozycji pod Placa del Rei - wewnętrzna strona muru oraz schody na mur; fragmenty muru przy basztach nr 3 i 37; pozostałości obu bram fazy 1: NW i SE.


Faza 2 - 270-300 r. n.e.

Widoczny dziś mur z basztami pochodzi z 2 fazy. Przez wiele lat trwała debata, czy powstał w III w., IV w. (ten pogląd przeważał) czy może nawet z V w. n.e., ale ostatnie badania weryfikacyjne potwierdziły datowanie na 2 poł. III w. W starszych opracowaniach i tablicach informacyjnych wciąż jednak spotkamy stwierdzenie, że jest z IV w.

Mur miał ok. 1300 m długości i biegł po linii muru 1 fazy - powstał poprzez jego znaczne poszerzenie od zewnątrz i podwyższenie. Jedynie na zachód od bramy południowo-wschodniej obwód miasta poszerzono o niewielką prostokątną część wystającą na południe od linii starego muru, tzw. Castellum, obejmujące m.in. termy - zmieniło to też układ bramy SE (Morskiej).

Grubość muru fazy 2 wynosi ok. 4 m, a wysokość ok. 10 m od cokołu do chodnika obrońców. Kolejne 1,5 m wysokości stanowił parapet z prostokątnymi blankami (blanki są widoczne m.in. pomiędzy basztami nr 22 i 23 oraz koło baszt nr 6 i 27).

Barcino miało 4 bramy ustawione na osiach kardynalnych arterii wybiegających z centralnego forum. Przetrwały fragmenty 2 bram: północno-zachodniej oraz południowo-wschodniej (Morskiej). Bramy były trójprzelotowe, z szerszym przejazdem centralnym i 2 mniejszymi, bocznymi przejściami dla pieszych. Przejazd i przejścia przykrywały łuki półkoliste. W 2 fazie każdą z bram flankowały 2 baszty, okrągłe, podkowiaste lub wieloboczne.

Mur zaopatrzono łącznie w 76 baszt rozmieszczonych gęsto, w dość regularnych odstępach co ok. 7-15 m. Wysokość baszt wynosiła od 18 do 20 m. Większość była prostokątna (61, w tym 25 dziś widocznych), poza basztami przybramnymi i w narożnikach murów - te są okrągłe (nr 33, 37 i 76), podkowiaste (nr 1) i wieloboczne (nr 6). Szczytowe ściany baszt prostokątnych mają długość od 4,5 do 6,5 m, a boki baszt mają długość 7-7,5 m. Do poziomu chodnika obrońców baszty są solidne. Powyżej znajdują się 2 kondygnacje pomieszczeń "bojowych", zaopatrzonych w sporej wielkości okna zamknięte łukami półkolistymi. W ścianie frontowej są 4 okna - po 2 na każdej z 2 kondygnacji. W każdej ścianie bocznej 3 okna - w dolnej kondygnacji po 1 oknie i 1 otworze drzwiowym prowadzącym na chodnik obrońców (drzwi są również zamknięte łukiem półkolistym), w górnej kondygnacji - po 2 okna. Dostęp do wyższej kondygnacji zapewniały zapewne drewniane schody lub drabiny we wnętrzu. Znany jest też co najmniej jeden przypadek (baszta nr 15) występowania otworu drzwiowego w bocznej ścianie górnej kondygnacji - zapewne dostępnego drabiną. Baszty okrągłe i wieloboczne również mają 2 kondygnacje pomieszczeń bojowych, z takimi samymi oknami. W tych pomieszczeniach "bojowych" znajdowała się ciężka artyleria rzymska - balisty. Okna zapewne mogły być zamykane drewnianymi okiennicami.

Okna lub ich pozostałości zachowały się w basztach nr: 2, 3, 6, 13, 15, 17, 22, 23, 24, 27, 28, 35, 36, 73, 74 i 76. Drzwi widoczne są m.in. w basztach nr: 15, 16, 17 i 35.

Istnieją kontrowersje odnośnie zwieńczenia baszt. Zazwyczaj przyjmuje się, że posiadały blanki analogicznie do muru, co oznaczałoby istnienie trzeciej kondygnacji bojowej - otwartego tarasu dachowego. Część badaczy wskazuje na pozostałości domniemanych blank szczytowych przy górnej krawędzi baszty nr 74. Inni opowiadają się za prostym zwieńczeniem baszt, bez blank.

Mury i niższe części baszt wykonano z dużych ciosów kamiennych łączonych zaprawą. Wnętrza masywnych murów zbudowano z nieobrobionych kamieni zalanych zaprawą. Powszechnie wykorzystywano też wtórnie detale architektoniczne z rozebranych budowli oraz kamienne nagrobki. Mur i baszty zaopatrzone są u dołu w profilowany cokół, często również wykonany z elementów użytych wtórnie (cokól jest widoczny m.in. w basztach nr: 14, 16, 22, 23, 25, 26, 27, 28, 36 i 37). W kilku miejscach w cokole muru widoczne jest ujście rzymskiego kolektora (pomiędzy basztami nr 14 i 15 oraz 23 i 24). Zwieńczenie niższej, solidnej części baszt na wysokości chodnika obrońców stanowił profilowany kamienny gzyms (widoczny m.in. w basztach nr: 2, 3, 6, 9, 11, 12, 15, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 35 i 73).
Górne części baszt i parapet muru z blankami wykonano z mniejszych ciosów kamiennych z dodatkiem cegieł. Łuki okien - z klińców kamiennych lub cegieł. Pomiędzy obiema kondygnacjami okiennymi baszt oraz w ich zwieńczeniu (poniżej domniemanego krenelażu) wykonano 2 ceramiczne gzymsy z cegieł - dziś bardzo zniszczone i słabo widoczne.

Przynajmniej na niektórych odcinkach, ok. 4-6 m przed murem była fosa o głębokości od 5 do 10 m (dziś niewidoczna).

Mur 2 fazy, w pełni funkcjonalny i przystosowany do zaawansowanej obrony, powstał w odpowiedzi na ataki plemion barbarzyńskich, które w III w. n.e. zaczęły zapuszczać się w głąb Cesarstwa, stanowiąc realne zagrożeniem dla miast Imperium. Obfite użycie wtórnego budulca, w tym nagrobków, wskazuje na pewien pośpiech w dążeniu do zapewnienia skutecznej obrony Barcino.

Dalsze dzieje murów i baszt
Solidne i skuteczne mury rzymskie zapewniały ochronę Barcelonie do końca starożytności oraz w okresie wizygockim i wczesnośredniowiecznym - aż do XIII w. Od XI w. zaczęto wprowadzać modyfikacje - przy 4 bramach powstały 4 romańskie zameczki wzmacniające bramy. Zaczęto też adaptować niektóre baszty i odcinki murów na wczesnoromańskie budynki - np. w murze przy baszcie nr 6 widać XI-wieczne biforia - pozostałość po przybudowanej do muru wczesnoromańskiej kurii - od XV w. jest to część budynku Pia Almoina. Baszty od 11 do 15 wraz z murami pomiędzy nimi włączono w rozbudowywany zamek królewski (Palau Reial Major) - romański i gotycki. Proces adaptacji murów i baszt przyspieszył pod koniec XII i w XIII w. Zbudowano Pałac Biskupi (Palau Episcopal) z przyległościami, które wchłonęły bramę NW i baszty 75, 76, 1, 2 i 3. Baszta 15 stała się podstawą dzwonnicy królewskiej kaplicy św. Agaty, pomiędzy basztami 21 i 22 wzniesiono romański pałac, baszty 22, 23 i 24 włączono w późnoromański pałac Requesens itd. W tym czasie w wielu basztach pojawiły się romańskie biforia - są one widoczne w basztach nr: 3, 6, 23, 73, 74 i 76. W baszcie nr 1 w latach 50-tych otwarto neoromańskie biforium. W XIII i XIV w. wzniesiono nowe, gotyckie mury Barcelony obejmujące wielokrotnie większy obszar niż rzymskie jądro miasta. Mury rzymskie straciły funkcję obronną. Z czasem mury i baszty obudowano ze wszystkich stron nowymi budynkami. Wyburzeniu uległo zaledwie kilka nieiwelkich fragmentów (np. w XV w. wyburzono mur między basztami 3 i 6, wraz z basztami 4 i 5, w celu otwarcia szerokiego dojścia do fasady katedry, wyburzono też mury na wylotach ulic). Dobry stan zachowania murów i baszt rzymskich wynika właśnie z "obrośnięcia" ich tkanką miejską, co uchroniło je przed planowym niszczeniem.

Pod koniec XIX w. doceniono historyczną wartość obwarowań rzymskich i rozpoczął się, trwający do dziś proces ich dokumentacji, badania i odsłaniania. Na początku XX w. wyburzono budynki przy okazji otwarcia Via Laietana i Placa Ramon Berenguer odsłaniając i oczyszczając rzymskie baszty 13, 14 i 15 wraz z elementami romańskimi i gotyckimi zamku królewskiego i kaplicy św. Agaty. W latach 50. XX w. wyburzono cały blok zabudowy, uszkodzonej bombardowaniami, przy obecnym Placa Nova na przedpolu katedry i bramy NW, odsłaniając i konserwując baszty 1, 2 i 3. Później m.in. wyburzono budynek skrywający narożną basztę 33 przy Placa Traginers, usunięto kamienicę przy ul. Carrer de la Palla 14-16 tworząc niewielki skwer i odsłaniając zamykające go baszty 73 i 74 oraz mur. Udostępniono basztę nr 37 i pozostałości bramy SE na 2 ekspozycjach. Udostępniono baszty nr 35 i 36 na podwórku pomiędzy kamienicami, na tyłach Pati Llimona. W 2012 r. wyburzono XIX-wieczne kamienice przy ul. Carrer del Sots-Tinent Navarro i Placa Carme Simo odsłaniając baszty nr 27 i 28 z odcinkiem muru - tworzą one obecnie tylną ścianę nowego placu zabaw. Planuje się tu kolejne wyburzania budynków w celu odsłonięcia dalszego, kilkudziesięciometrowego odcinka muru obejmującego 4 baszty, które nadal tkwią wewnątrz bloku zabudowy. Niemal każdego roku odkrywane, dokumentowane lub adaptowane do różnych celów są też baszty i odcinki muru zachodniego, tkwiące głęboko w tkance zabudowy po wschodniej, północno-wschodniej i północnej stronie ulic: Carrer d'Avinyo, Carrer del Call i Carrer dels Banys Nous.

Gdzie można zobaczyć mury, baszty i bramy Barcelony?

Mury rzymskie tworzyły pierścień wokół dzisiejszej centralnej części Barri Gotic - barcelońskiej starówki, na południe i wschód od katedry. Najlepiej zachowana i widoczna jest jego część północna i wschodnia oraz częściowo południowa.

Północno-zachodnia brama z basztami nr 76 i 1 znajduje się u wylotu ulicy Carrer del Bisbe na Placa Nova (duży plac przed katedrą). Poza obiema basztami bramnymi zachowało się zachodnie przejście dla pieszych, przesklepione łukiem - dziś w obrębie późniejszej obudowy pałacu biskupiego, widoczne przez kratę u podnóża baszty zachodniej (nr 76). Okrągła baszta nr 76 zachowała kilka zamurowanych okien obu kondygnacji. Ma też XIII-wieczne biforium romańskie (stanowi część romańskiego Pałacu Biskupiego). Przy wschodniej baszcie bramnej (nr 1) zachowały się oryginalne pozostałości rzymskiego akweduktu, na którym wzniesiono wschodnią część tej podkowiastej baszty oraz rekonstrukcja (z lat 50-ych) jednej arkady tego akweduktu przed basztą. Baszta ma neoromańskie biforium.

Linia murów od baszty nr 1, poprzez basztę nr 2 do baszty nr 3 tworzy południowo-wschodnią pierzeję Placa Nova, pomiędzy Pałacem Biskupim a katedrą. Obie prostokątne baszty nr 2 i 3 są świetnie zachowane, wraz z oknami. Baszta nr 2 ma komplet 4 okien frontowych i jedno okno na ścianie zachodniej. Baszta nr 3 ma 3 okna frontowe - jedno zostało zastąpione romańskim biforium - oraz 2 okna w ścianie wschodniej. Po jej wschodniej stronie, gdzie mur został wyburzony (na wprost katedry) widać "przekrój" kurtyny muru z III w. n.e. wraz ze starszą kurtyną z I w. p.n.e. Fragmencik cokołowej części muru Augusta widać też u podnóża baszty, przy współczesnym tarasie obok schodów.

Narożna baszta nr 6 (świetnie zachowana baszta pięcioboczna, z oknami) i dolny fragment prostokątnej baszty nr 7 znajdują się "z tyłu" budynku Pia Almoina (Muzeum Diecezjalne) na lewo od fasady katedry. "Z tyłu" czyli po przeciwnej stronie niż katedra. Wnętrze baszty nr 6 można podziwiać w Muzeum Diecezjalnym. Stała się ona częścią średniowiecznego budynku. Zachowała 7 okien na 2 kondygnacjach, pozostałości kolejnego, zamurowanego okna oraz romańskie biforium (XIII w.). Z zewnątrz widać 5 rzymskich okien i romańskie biforium. Pozostałe 2 rzymskie okna widać tylko od strony wnętrza Muzeum Diecezjalnego. Odcinek muru między basztami 6 i 7 jest również częścią budynku Pia Almoina (Muzeum Diecezjalne). Widać tu fragment oryginalnej rzymskiej blanki oraz 2 wczesnoromańskie biforia z XI w. (biforia te widać też w muzeum). Z baszty nr 7 pozostał tylko fragment przyziemia.

Ciąg murów od baszty nr 8 do nr 17 biegnie wzdłuż ulicy Carrer de la Tapineria i Placa de Ramon Berenguer el Gran. Dobrze zachowane są tu zwłaszcza 3 baszty z oknami: baszta nr 13 - nieco wtopiona w romańską i gotycką "obudowę" (element dawnego zamku królewskiego Palau Rial Major), widoczna z Placa Ramon Berenguer; baszta nr 15 - dziś podstawa dzwonnicy dużej kaplicy zamkowej św. Agaty z 1302 r., również widoczna z Placu Ramona Berenguera (w baszcie, poza oknami widoczne są m.in. nietypowe drzwi wyższej kondygnacji obronnej, a w cokole muru na prawo od baszty widać ujście rzymskiego kolektora) oraz baszta nr 17 widoczna z ulicy Carrer de la Tapineria - zachowała wszystkie okna i drzwi niższej kondygnacji bojowej i fragment kondygnacji wyższej z 1 oknem. Wnętrze baszty nr 17, jej okna i drzwi można zwiedzać - wejście znajduje się z górnej kondygnacji Muzeum Historii Barcelony (MUHBA). Wychodząc przez zachodnie drzwi tej baszty na koronę rzymskiego muru możemy przejść przez basztę nr 16 (niezachowana kondygnacja bojowa - dziś to tylko taras z widokiem na mury) i podejść z bliska do bocznej ściany baszty nr 15, oglądając m.in. górne drzwi. Przechodząc do podziemnej kondygnacji muzeum MUHBA, pod Placa del Rei, gdzie eksponowane są pozostałości rzymskiej i wizygockiej zabudowy, możemy wejść do częściowo wybranego wnętrza dolnej, solidnej części baszty nr 16. Widać tam zarówno konstrukcję baszty, wnętrze muru jak i tkwiące w nim liczne nagrobki rzymskie. Na tej samej ekspozycji muzealnej widać też mur fazy 1 z czasów Augusta, wraz z przybudowanymi od wnętrza miasta schodami na mur...

Kolejny odcinek muru ze świetnie zachowanymi basztami od nr 21 do 26 biegnie wzdłuż ulicy Carrer del Sots-Tinent Navarro i placu Placa d'Emili Vilanova - od Placa de l'Angel do ul. Baixada de Cacador. Najwspanialej prezentują są zwłaszcza baszty nr 22 i 23, zachowane w pełnej wysokości, z kompletem okien. Na koronie rzymskiego muru pomiędzy tym basztami zachowały się świetnie 2 oryginalne blanki. Doskonały stan zachowania wynika z faktu, że w okresie romańskim (XIII w.) obie baszty i mur między nimi zostały nadbudowane i stały się częścią romańsko-gotyckiego Pałacu Requesens (widać kilka romańskich biforiów w nadbudowanej wieży nr 23). Być może wnętrza baszt są dostępne od strony wnętrz pałacowych (?), ale jego zwiedzanie jest możliwe tylko przy specjalnych okazjach. Kolejna baszta nr 24 ma zrekonstruowaną kondygnację okienną. W średniowieczu była ona również częścią tego samego pałacu. W cokole muru na prawo od baszty nr 24 widać ujście rzymskiego kolektora. Wracając: pomiędzy basztami 21 i 22 rozpina się romański łuk nad którym również wzniesiono romański pałac - zachowały się pozostałości 2 dużych okien z XII-XIII w. Baszta nr 25 ma ozdobny profilowany cokół, ale obecnie jest on słabo widoczny, gdyż... przysypano go żwirkiem nawierzchni. Baszta nr 26, na rogu ulic Carrer del Sots-Tinent Navarro i Baixada de Cacador, posiada najładniejszy ozdobny cokół, wykonany zapewne z elementów użytych wtórnie.

Baszty nr 27 i 28 z odcinkiem muru odsłonięto w 2012 r. z XIX-wiecznej zabudowy przy placu Placa Carme Simo, po drugiej stronie ulicy Baixada de Cacador. Tworzą one obecnie tylną ścianę nowego placu zabaw. Baszta nr 27 ma dwa zamurowane okna w bocznej ścianie zachodniej. Odcinek muru na prawo od baszty ma fragment rzymskiej blanki. Na baszcie nr 28 widać 2 zamurowane okna rzymskie (lepiej je widać od strony wnętrza, ale z tego co wiem nie jest ono dostępne). Obie baszty mają ładne, profilowane cokoły. Dalszy odcinek muru obejmujący 4 baszty jest niestety niewidoczny i tkwi nadal wewnątrz bloku zabudowy. Docelowo planuje się uwidocznienie tego odcinka...

Kolejny widoczny krótki fragment muru z narożną, okrągłą basztą nr 33 znajduje się przy małym, trójkątnym placyku Placa dels Traginers. Baszta jest ciekawa z powodu swego kształtu i dobrze widoczna, jednak niestety nie zachowała kondygnacji okiennej.

Dalej sprawy trochę się komplikują. Aby zobaczyć następny odcinek muru z basztami nr 35 i 36 należy z Placa dels Traginers wejść w wąską ulicę Carrer del Correu Vell i na pierwszym skrzyżowaniu - z uliczką Carrer d'En Groc - skręcić w prawo (na północny zachód), w wąskie przejście pomiędzy kamienicami. Dochodzimy nim na podwórko otoczone ze wszystkich stron budynkami. Baszty 35 i 36 oraz mur tworzą północno zachodnią ścianę podwórka, naprzeciwko wejścia. Baszta nr 35 jest też widoczna od strony wnętrza Centrum Obywatelskiego Pati Llimona. Zachowała zamurowane drzwi i okno w bocznej ścianie - widoczne z wnętrza Pati Llimona. Baszta nr 36 ma fragment zamurowanego okna we wschodniej ścianie widocznej od wspomnianego podwórka.

Pozostałości Bramy Południowo-Wschodniej, zwanej też Bramą Morską, wraz z jej wieżą wschodnią (baszta nr 37) i przyległym odcinkiem muru, są widoczne z 3 różnych miejsc:

- z zewnątrz - z ulicy Carrer del Regomir 5. Z ulicy widać zewnętrzny łuk bocznego, wschodniego przejścia Bramy SE (Morskiej), przez szyby - dalszą część bramy i basztę nr 37;

- z wnętrza ekspozycji będącej oddziałem Muzeum Historii Barcelony (MUHBA) o nazwie "Porta de Mar" lub "Porta de Mar i les Termes Romanes Portuaries", wejście od ulicy Carrer del Regomir 7-9, otwarte tyko w niektóre dni tygodnia w określonych godzinach - należy sprawdzić na stronie Muzeum tutaj. Widać tu najlepiej: bramę SE, drugą fazę baszty nr 37 oraz przyległy mur od strony zewnętrznej - z kilku poziomów, a także pozostałości łaźni rzymskich. Przez szybę widać też baszty nr 35 i 36 na przyległym podwórku;

- z wnętrza Centre Civic Pati Llimona (ogólnodostępne centrum kulturalno-wystawiennicze - Pati Llimona ), wejście od podwórka dostępnego przejściem z ulicy Carrer del Regomir 3. Widać tu najlepiej: Bramę Morską (SE), pierwszą (augustiańską) fazę baszty nr 37, wewnętrzną stronę muru rzymskiego oraz boczną ścianę baszty nr 36 z zamurowanym oknem i drzwiami (widać je tylko z tego miejsca).

Zachodnie odcinki muru z basztami tkwią głęboko w tkance zabudowy po wschodniej, północno-wschodniej i północnej stronie ulic: Carrer d'Avinyo, Carrer del Call i Carrer dels Banys Nous. Widać je w niektórych sklepach, restauracjach, barach, wnętrzach różnych instytucji i apartamentów prywatnych, piwnicach itp. Niestety dostępność ich jest czasem efemeryczna, krótkotrwała i często zmienia się wraz ze zmianą użytkowania wnętrz, czasem jest skomplikowana i utrudniona. Mnie dotychczas udało się zobaczyć jakieś fragmenty muru w jednym ze sklepów, ale niczego bliższego o nich nie wiem. To jeszcze przede mną...

Na ulicy Carrer del Call nr 5-7 widać "przekrój" muru, ponoć obu faz. Stanowi on część fasady przy ulicy. W pobliżu znajduje się baszta nr 62 - ma być widoczna we wnętrzu jednego ze sklepów, ale nie udało mi się jej znaleźć...

Rzymski mur z basztami nr 73 i 74 tworzy tylną (południowo-wschodnią) ścianę niewielkiego, zadrzewionego skweru powstałego w miejscu wyburzonej kamienicy przy ul. Carrer de la Palla 14-16 (zaledwie ok. 30 m od wspomnianego na początku opisu Placa Nova). Baszta nr 73 (ta po prawej) ma w szczytowej ścianie 2 zamurowane okna rzymskie i romańskie biforium z XIII w. Baszta nr 74 (lewa) w bocznej ścianie (zachodniej) ma fragmenty 2 zamurowanych okien rzymskich, w ścianie szczytowej 2 zamurowane okna rzymskie i fragment trzeciego oraz mocno restaurowane romańskie biforium. W zwieńczeniu tej baszty badacze dopatrują się śladów krenelażu, ale ja nie bardzo je widzę (?). Problem z opisywanym odcinkiem muru i basztami 73 i 74 polega na tym, że skwerek jest zamknięty kratą od strony ulicy i obsadzony trzema drzewami, których ulistnione korony dość skutecznie zasłaniają baszty obserwowane zza kraty (od ulicy). Podobnie jak gęste pnącze przy baszcie nr 74. Właściwie widać tylko fragmenty baszt i muru w prześwitach koron. Należało by tu chyba być w okresie bezlistnym. Albo trafić na moment otwarcia drzwi w kracie skwerku, który jest okresowo użytkowany jako boisko pobliskiej szkoły. Mnie raz udało się wejść za kratę podczas zajęć szkolnych - za zgodą opiekunów, ale przyznaję, że bardzo niechętną zgodą i tylko na króciutko...

Baszta nr 75 stanowi podstawę wieży Pałacu Biskupiego i w zasadzie jest niedostępna do obserwacji. Widać tylko górną część nadbudowanej wieży - i to z pewnej odległości, np. z Placa Nova lub z opisanego wyżej skwerku.

W sieci pojawiają się regularnie doniesienia o "odkryciach" nowych odcinków murów i baszt oraz o ich udostepnieniach w obrębie zabudowy. Istnieją plany szerszego udostępnienia kilku takich lokalizacji, więc sprawa jest rozwojowa...


Moje zdjęcia z maja i września 2023 r. oraz z września 2024 r.

Lokalizacja murów (pełen obwód - stan pierwotny)

Mury rzymskie wewnątrz murów średniowiecznych Barcelony

Mur fazy I (10 - 5 r. p.n.e.) - stan pierwotny

Mur fazy II (240 - 300 r. n.e.) - stan pierwotny (ciemne - odcinku udokumentowane, jasne - hipotetyczne)

Mur fazy I. Czarne - odcinki udokumentowane, białe - hipotetyczne

Mur fazy II. Czarne - odcinki udokumentowane, białe - hipotetyczne

Mur fazy II. Czerwone - odcinki zachowane i widoczne, wraz z numeracją baszt (tradycyjną); czarne - odcinki udokumentowane lecz obecnie niewidoczne lub trudne do zobaczenia; białe - hipotetyczne

Pełen obwód muru fazy II

Żółte - odcinki widoczne, z ciągłą numeracją baszt

Mur fazy II z nową numeracją baszt (w nawiasach numeracja tradycyjna, ciągła)

Rekonstrukcja Barcelony w czasach Augusta (mur fazy I)

Rekonstrukcja Barcelony pod koniec III w. n.e. (mur i baszty fazy II)

Mur fazy II i baszty - rekonstrukcja stanu pierwotnego wg tablic informacyjnych

Wersja rekonstrukcji baszt bez blank

Mur i baszty (od lewej: 3, 2, 1, 76) przy Placa Nova

Mur i baszty nr 22, 23 i 24 przy ul. Carrer del Sots-Tinent Navarro

cdn.

Marek Szajerka
Idealny rozwój miasta na przykładzie
fikcyjnego miasta
południowo - niemieckiego
wg Karla Grubera z 1914 r.
Analogia do Grudziądza

Pozycje o Gródku Nr 33:2023 i Nr 2 : 2024 tworzą jednolitą całość.

https://zamkidwory.forumoteka.pl/forum/warminsko-mazurskie-mury-miejskie/dabrowno-2/#post-17366

Porównuje tę kwestię do własnych poszukiwań lokacji miasta Grudziądza w innym miejscu.

Może się to Komuś przyda. Historycznie, dowodnie w XIII w. Grudziądz leżałna terenie staropruskiej Pomezanii, w widłach Ossy/Mokrej, wg nazewnictwa Kacpra Henenbergera z XVI w.

 W wywiadzie, opublikowanym 22 marca 2026 r.,  dr Arkadiusz Koperkiewicz Uniwersytetu Gdańskiego podkreślił:

Już w 2022 roku archeolodzy znaleźli dowody, że Zamkowa Góra w Starym Mieście kryje ślady krzyżackiego założenia wykraczające daleko poza granice fortyfikacji. Przeprowadzono odkrywki sondażowe oraz prospekcję podwodną brzegów jeziora. Jesienią 2025 roku w pełni potwierdzono te przypuszczenia.

Jak podkreślił dr Koperkiewicz, badania zaginionych miast średniowiecznych to fenomen ostatniej dekady w polskiej archeologii. Postęp w tej dziedzinie stał się możliwy dzięki upowszechnieniu technik nieinwazyjnych, a kluczową rolę odgrywa geofizyka.

Już 30 lat temu, za wysunięcie tezy, że lokacja miasta Grudziądza miała miejsce w innym miejscu a nie w obrębie średniowiecznych murów obronnych zostałem przez naukowców uniwersyteckich a za nimi osoby zajmujące się badaniem historii regionalnej hobbistycznie skazany na ostracyzm. Odnośnie moich badań zastosowano, jak to się  teraz nazywa hejt i cenzurę prewencyjną.

Była i jest to kara za to, że ośmieliłem się wykazać, iż pionier badań Grudziądza, niemiecki badacz X. Froelich w 1868 roku błędnie wskazał teren lokacji miasta. Dokumenty przez niego opublikowane wskazują na inne miejsce.

W zasadzie tylko, zastosowaniem aparatu naukowego, mogłem publikować wyniki swoich badań historycznych. Za publikację moich artykułów Redaktor BKMD też miał nieprzyjemności ze strony akademickiego środowiska naukowego.

Grudziądz miejsce lokacji w XIII w.

Artykuły w Biuletynach Koła Miłośników Dziejów Grudziądza

1. Szajerka M. Terytorium Grudziądza w świetle przywilejów lokacyjnych. Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza 2009, R.VII, nr 21(213), ss.4.
2. Szajerka M., 770 rocznica lokacji Grudziądza wg lustracji województwa chełmińskiego z 1664 r. Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza R.:2010, nr 38 (267) z d. 8.12.2010, ss.8.
3. Szajerka M., Grudziądz jako przedzamcze w okresie średniowiecza i czasach nowożytnych, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza RIX: 2011, nr 15 (284) z d.11.05. 20011, ss.4.
4. Szajerka M. Szkoła kolegiacka na obecnym Rynku w latach 1218 (?) – 1772, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza R.X: 2012, nr 28 (333). ss.8.
5. Szajerka M., Kościół św. Jerzego na Rybakach – o zaginionej tożsamości Grudziądza, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza 2015, nr 40 (452).
6. Szajerka M., Podobieństwo w rozplanowaniu Grudziądza i Starej Warszawy, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XIV:2016, nr 4 (457), z d. 3.02.2016, ss.8.
7. Szajerka M., 60 lat makiety Grudziądza współautorstwa Jerzego Frycza – konserwatora zabytków z Torunia, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XIV:2016, nr 30 (483), z d.5.10.2016, ss.12.
8. Szajerka M., Nazwa Bramy Łasińskiej w dokumentach z XV-XVI w. Analiza tekstów źródłowych, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XIV:2016, nr 35 (488),                          z d.16.11.2016, ss.12.
9. Szajerka M., Datacja przywileju lokacyjnego Grudziądza wg kalendarza rzymskiego, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XV:2017, nr 20 (517)                        z d. 10.05.2017, ss.8.
10. Szajerka M., 150. Rocznica wydania dzieła Xaverego Froelicha Geschichte des Graudenzer Kreißes, 1868-2018. Dzieje powiatu grudziądzkiego z 1868 r., jako źródło historyczne., Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza , Rok XVI:2018, nr 3 (541)                       z d. 17.01.2018, ss.24.
11. Szajerka M. Prawo chełmińskie i jego zgodność z tezą o pierwotnej lokacji miasta Grudziądza po północnej stronie Kanału Trynka, w obrębie murów obronnych, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza , Rok XVI:2018, nr 9 (547) z d. 21.02.2018, ss.12.
12. Szajerka M., Średniowiecze pod stopami. Pozostałości murowanej stróży z czasów wyprawy krzyżowej do Prus ks. Leszka Białego, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza , Rok XVI:2018, nr 12 (550), z d. 14.03.2018, ss.16.
13. Szajerka M., Przyczynek do etymologii nazwy miasta Grudziądza. Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza , Rok XVI:2018, nr 19 (557), z d. 16.05.2018, ss.20.
14. Szajerka M. , Powierzchnia Grudziądza  w średniowieczu i czasach nowożytnych. Dylemat badawczy w świetle informacji na pieczęciach, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza Rok XVII:2019, nr 16(593), z d.8.05.2019, ss.32.
15. Szajerka M. 600 rocznica zbudowania wodociągu miejskiego w Grudziądzu. Problem wody pitnej w Grudziądzu od XIII do XVIII w. 1415-2015. Suplement. Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza Rok XVII:2019, nr 19 (596), z d. 5.06.2019., ss.12.
16. Szajerka M., Rytuał Actum profanum                    w obrządku łacińskim dla kościoła parafialnego św. Jerzego w Grudziądzu , 15 września 1618 r. Tło historyczne, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza Rok XVII:2019, nr 22(599),  z d.4.09.2019 r., ss.12.
17.  Szajerka M., Grudziądz, jako miasto-klasztor wg tezy ś.p. dr hab. Krystyny Zielińskiej – Melkowskiej, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII:2020, nr 2 (616) z d. 15.01.2020, ss. 20.
18. Marek Szajerka, 800 rocznica założenia Grudziądza 1222-2022, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII:2020, nr 3 (617) z d. 16.01.2020, ss. 20.
19. Szajerka M., Grudziądz. Od miasta-klasztoru do zamku. Pierwowzór cysterski zamków krzyżackich w Prusach z 1 poł. XIII w., Biuletyn koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII: 2020, n-ry 16-35, cz.1-16.

20. Szajerka M., Toruńskie Przedmieście – zapomniane miasto z 1 poł. XIII w. na terenie ziemi chełmińskiej, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII:2020, nr 35 (650 z d. 26.08.2020 r., ss. 20.
21. Szajerka M., Historyczne szkoły badawcze genezy średniowiecznego miasta Grudziądza – przyczynek do historii historiografii, Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII:2020, nr 37 (651) z d. 28.08.2020 r., ss. 16.

1. Szajerka M., Grudziądz, jako średniowieczny zamek miejski,  Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, Rok XVIII:2020, nr 39  (653) z d. 3.09.2020 r., ss. 12.

23. Szajerka M., Ślepa ulica w badaniach nad dziejami Grudziądza, Nr 62 (676), (02.12.2020 r.);

1. Szajerka M., 800. Rocznica założenia Grudziądza, Nr 22:2022.
2. Szajerka M., Lokacja Grodka/ Civitas przy Grudziądzu w świetle świetle źródeł historycznych z XVI – XVII w., Nr 33:2023
3. P. Szachnitowski P., M. Szajerka M, Kościół katedralny biskupa misyjnego Prus św. Chrystiana na Górze Zamkowej w Grudziądzu. Podstawy identyfikacji w świetle planów geodezyjnych z czasów nowożytnych metodą bezinwazyjną. Nr 29:2024.

Biuletyny KMDG są dostępne w Kujawsko – Pomorskiej Bibliotece  Cyfrowej

https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/273599?language=pl#structure

Badania dawnego Dąbrówna

https://radioolsztyn.pl/zaginione-sredniowieczne-miasto-sensacyjne-odkrycie-kolo-dabrowna-na-mazurach/01865364