Cz. 8. Baszta wschodnia

Najepiej zachowana baszta Dobczyc. Obecnie została "odbudowana". Zakres odbudowy, jej forma i zastosowana technika stalowych schodów wewnątrz budzi jednak kontrowersje...

Wg Jarosława Widawskiego (1973,  Miejskie mury obronne w państwie Polskim do początku XV wieku) była ona pierwotnie otwarta od strony miasta (co było typowe dla miast polskich w XIV w.), jednak zrekonstruowano ją jako zamkniętą wieżę! (rekonstrukcję ściany od strony miasta, z wejściem, wykonano tylko do wysokości pierwszej kondygnacji...

Cytat z Widawskiego:

"...znajduje się dobrze zachowana baszta, prostokątna w planie i otwarta do wnętrza miasta. Od zachodu jej zarys zatarty jest przez rekonstrukcję. Baszta wykonana jest taką samą techniką jak mur z blankami. Ogólne wymiary obiektu w plane wynoszą: od czoła 7,6 m, ściany boczne po ok. 4,5 m na dole i około 3,5 m w partii górnej, która jest cofnięta ponad chodnikiem murowym od strony miasta. Baszta ma ponad 10 m wysokości od strony miasta, grubość ścian po 1,6 - 1,7 m. Z murem obronnym wiąże się wsposób odmienny z obu stron. Od południa mur o grubości 1,9 m przylega do wewnętrznego narożnika baszty, natomiast od północy mur o grubości 1,3 m łączy się z nią na środku boku. W związku z tym, w północnej elewacji baszty ponad poziomem chodnika obrońców na murze i bliżej zachodniej krawędzi, znajduje się wysunięty z muru kamienny wspornik, który ułatwiał prawdopodobnie montaż drewnianych schodów lub drabin, prowadzących z muru obronnego na górną kondygnację baszty. (...)

Na podstawie zachowanych reliktów wiadomo, że baszty miały typową formę, tzn. były prostokątne, otwarte do wnętrza miasta oraz wysunięte przed mur obronny na zewnątrz. Wyjątkiem od tej ostatniej zasady jest wschodnia baszta, która łączy sie z murem obronnym środkiem północnego boku, a nie krawędzią od strony miasta. Wynikało to zapewne z przyczyn terenowych i nie stanowi odmiennego typu rozwiązania funkcjonalno-przestrzennego. Spowodowało jedynie konieczność indywidualnego rozwiązania komunikacji między basztą a murem obronnym..."

Nie wiem, czy przed obecną "rekonstrukcją" przeprowadzono jakieś badania archeologiczno-architektoniczne, ale mam nadzieję, że tak i to właśnie one uzasadniły "odbudowę" baszty w formie zupełnie niezgodnej z wnioskami Widawskiego. Po "odbudowie" jest to wieża zamknięta od strony miasta, która łączy się z murem obydwoma bokami (północnym i południowym) identycznie, czyli w ich środkach. W północnym boku "zrekonstruowano" otwór drzwiowy (czy faktycznie był tam taki pierwotnie? Wg Widawskiego nie) ponad wspornikami, który umożliwia dziś turystom wejście na zrekonstruowany fragmencik chodnika obrońców na murze. Co ciekawe, w południowym boku nie ma takiego otworu (zdaje się go sugrować "zrekonstruowany" zamurowany otwór w odbudowanej tu ścianie po stronie wnętrza miasta, choć wg Widawskiego pierwotnie ta ściana boczna nie wystawała poza mur w stronę miasta i z otwartej baszty wychodziło się prosto na mur), co de facto stwarza sytuację braku jakiejkolwiek komunikacji baszty z murem po jej południowej stronie. Jest to kompletnie nielogiczne! (choć wygodne logistycznie i ze względów bezpieczeństwa turystów).

Zbudowanie ściany baszty od strony miasta - choć tylko do 1 kondygnacji - umożliwia dziś w razie potrzeby "zamknięcie" obiektu dla turystow i w pewien sposób chroni stalową klatkę schodową wewnątrz baszty. Ale czy tylko takie względy zadecydowały o tej "inwencji rekonstrukcyjnej" w stosunku do ustaleń Widawkiego? Czy też chciano ukazać jakiś etap przebudowy baszty w XV w.? A może odkopano fundament takiej ściany i Widawski się mylił? Niestety nie znam odpowiedzi...

Szkice baszty wykonany przez M. Siebera w 1900 r. (wg Widawskiego):

Plan baszty wg Widawskiego, z zaznaczeniem asymetrycznego rozwiązania połączenia z murem ścian bocznych północnej i południowej. Obecna rekonstrukcja jest zupełnie inna:

Projekt "odbudowy" baszty z zewnątrz i od środka (ostatecznie wykonano go w wiekszym zakresie, ale widać tu stan przed "odbudową"):

Moje zdjęcia z sierpnia 2026. Baszta z zewnątrz, dookoła:

Zaznaczyłem granicę "odbudowy":

strzelnica od zewnątrz:

i od środka:

Południowy bok baszty po wewnętrznej stronie muru - całkowicie zrekonstruowany:

Strzałką wskazałem charakterystyczne 2 kamienie widoczne też na następnym zdjęciu z 1966 r. (Widawski) - widać zakres "odbudowy" (dwie "przypory" u dołu zdjęcia z 1966 r. to efekt renowacji po 1900 r.):

"Odbidowana" ściana zamykająca basztę od strony miasta wraz z "odbudowanym" wejściem. Czy tak to wyglądało pierwotnie? Widać stalową klatkę schodową:

ściana boczna północna - mniej więcej do połowy odległości pomiędzy wspornikami od strony muru oryginalna (mur łączy sie z basztą w jej środku), dalej w stronę miasta (na prawo) "odbudowana". "Odbodowano" też drzwi z baszty na mur (wg Widawskiego ich nie było) i 2 wsporniki (oryginalnie był szczątek jednego z nich) pod drzwiami:

oryginalna część ściany bocznej północnej:

Głównie rekonstrukcja - oryginalny fragment ściany widać na lewo od zrekonstruowanych drzwi:

zrekonstruowane drzwi od środka baszty:

cdn.

Baszty odkryto podczas wykopalisk w 197 r. (mur rzymski koło amfitetaru był widoczny jeszcze w 1789 r.). Podczas renowacji nawierzchni placu w 2006 r. zaznaczono ich zarysy wraz z przebiegiem muru w nawierzchni.

Baszta nr 1 jest typową, okrągłą basztą Nimes dostawioną do muru.

Baszta nr 2 jest podkowiasta i prawdopodobnie flankowała furtę.

Baszta nr 1 - okrągła:

Podczas wykopalisk:

Moje fotki z 2024:

Baszta nr 2 - podkowiasta:

Znajduje się w ogrodzie na tyłach Musée de la Romanité (interesujące zabytki gallo-rzymskie) w pobliżu amfiteatru (oddzielne wejścia, nie trzeba kupować biletu do muzeum).

Odkryta w 1962 r. w ogrodzie dawnej polikliniki Saint-Joseph. Zwana jest też Wieżą Saint-Joseph. Zachowała się dolna część baszty i rzymskiego muru obronnego.

Typowa rzymska baszta Nimes - okrągła i niejako dostawiona od zewnątrz do muru (większość baszt w mieście tak wyglądała, nieliczne były podkowiaste (nie licząc wielobocznej Tour Magne). Dysponowały bardzo dobrym polem ostrzału balist.

Moje zdjęcia z 2024 r.

W każdym przypadku treść pracy o treści historycznej  zależy od doboru literatury. Nie ma w tym nic odkrywczego. 50 lat temu na zajęciach ćwiczeniowych,  przygotowujących do pisania referatów, artykułów itd., prowadzący wymagali od nas powiedzmy 100% bibliografii na dany temat. Tak było na UMK w Toruniu. Bibliografię robiło się wtedy ręcznie, siedząc godzinami w bibliotece uniwersyteckiej.

Jak wygląda to obecnie na przykładzie tematyki Grudziądza średniowiecznego w Internecie.

Można to wyrywkowo porównać z tym na Forum. Tu ujęte dla porównania artykuły z Biuletynów Koła Miłośników Dziejów Grudziądza

Post z 20.08.2026

https://zamkidwory.forumoteka.pl/forum/literatura/zamek-w-grudziadzu/strona/5/#post-17707

Inne fora:

https://medievalheritage.eu/pl/strona-glowna/zabytki/polska/

Grudziądz  - kościół św. Mikołaja

Bibliografia

Architektura gotycka w Polsce, red. M.Arszyński, T.Mroczko, Warszawa 1995.
Birecki P., Z dziejów gotyckiej fary pw. św. Mikołaja Graudentum. Studia z dziejów Grudziądza i okolic, tom 1, Grudziądz-Toruń 2020.
Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, der Kreis Graudenz, red. J.Heise, Danzig 1894.
Herrmann C., Mittelalterliche Architektur im Preussenland, Petersberg 2007.
Mroczko T., Architektura gotycka na ziemi chełmińskiej, Warszawa 1980.

Grudziądz  - miejskie mury obronne

Bibliografia

 
Atlas historyczny miast polskich. Tom I Prusy Królewskie i Warmia, red. A.Czacharowski, zeszyt 4 Grudziądz, Toruń 1997.
Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, der Kreis Graudenz, red. J.Heise, Danzig 1894.
Olszewski J., Fortyfikacje Grudziądza z okresu średniowiecza i okresu wojen szwedzkich Dzieje fortyfikacji Grudziądza, red. J.Kufel, Grudziądz 2014.

Grudziądz – spichrze

Bibliografia

Atlas historyczny miast polskich. Tom I Prusy Królewskie i Warmia, red. A.Czacharowski, zeszyt 4 Grudziądz, Toruń 1997.
Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, der Kreis Graudenz, red. J.Heise, Danzig 1894.
Radacki Z., Spichlerze gotyckie nad dolną Wisłą, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu”, nr 22, Historia Sztuki, zeszyt 1, Poznań 1959.
Turnbull S., Crusader Castles Of The Teutonic Knights. The Stone Castles Of Latvia And Estonia 1185-1560, Oxford 2004.

Grudziądz – zamek krzyżacki

Bibliografia

Atlas historyczny miast polskich. Tom I Prusy Królewskie i Warmia, red. A.Czacharowski, zeszyt 4 Grudziądz, Toruń 1997.
Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.
Torbus T., Zamki konwentualne państwa krzyżackiego w Prusach, Gdańsk 2014.
Torbus T., Zamki konwentualne państwa krzyżackiego w Prusach, część II, katalog, Gdańsk 2023.
Wasik B., Budownictwo zamkowe na ziemi chełmińskiej od XIII do XV wieku, Toruń 2016.
Wasik B., Grudziądz – Zabudowa zamku górnego i przedzamczy na podstawie źródeł pisanych i ikonograficznych z XVI-XVIII wieku Zamek w Grudziądzu. Studia i materiały, red. M. Wiewióra, Toruń 2012.
Wiewióra M., Stan badań archeologiczno – architektonicznych nad zamkiem krzyżackim w Grudziądzu Graudentum. Studia z dziejów Grudziądza i okolic, tom 1, Grudziądz-Toruń 2020.

Stowarzyszenie Biskupa Chrystiana

https://www.chrystian.grudziadz.pl/artykuly/view/44/nowa-nazwa-stowarzyszenia

Dołączona bibliografia:

https://www.chrystian.grudziadz.pl/bibliografia

W tym zestawieniu nie  ma żadnego artykułu podanego na Forum z Biuletynów Koła Miłośników Dziejów Grudziądza.

Od 1960 roku informacje o średniowiecznym Grudziądzu, tak o ustroju , jak i o zabytkach brane są z Rocznika Grudziądzkiego 1960 .

https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/60382/edition/66224/content

Rejestr zabytków nieruchomych

https://www.torun.wkz.gov.pl/bip/art/files/17

Gminna Ewidencja Zabytków

https://bip.grudziadz.pl/artykul/gminna-ewidencja-zabytkow-2

Pod pozycja 12 jest wpis murów obronnych z datą z 1935 roku. Wpis o mosty nie jest uzupełniony.

https://bip.grudziadz.pl/pliki/grudziadz/pliki/MKZ/rejestr_zabytkow_3.pdf

Taka informację o murach obronnych otrzymują turyści:

https://itgrudziadz.pl/project/mury-miejskie/

Kontrast dla tego tekstu:

Najstarszy ceglany most w Polsce:

https://odznaka.szlakbrdy.bydgoszcz.pl/opisy/1f/grudmost.htm

https://film.kujawsko-pomorskie.pl/most-lukowy-w-grudziadzu/

https://fotopolska.eu/Most_Bramy_Torunskiej_Grudziadz

Pozycja 1. Na pozycji 2 Most Bramy Krakowskiej w Warszawie.

https://inzynieria.com/mosty/rankingi/56967,najstarsze-mosty-w-polsce-gdzie-sie-znajduja

Zagadnienie Zamku:

Oficjalne opisy

https://muzeum.grudziadz.pl/strona-293-historia_zamku_w_grudziadzu.html

https://itgrudziadz.pl/project/wieza-klimek/

Jest to niewiarygodne, ale stagnacja w oficjalnym opisie zabytków średniowiecznego Grudziądza trwa od ponad 100 lat.

To zestawienie pokazuje, że Grudziądz średniowieczny od dziesięcioleci jest wykluczony, jako punkt odniesienia w badaniach naukowych odnośnie architektury średniowiecznej w Polsce.

Jedynym wyjątkiem jest porównanie mostów w Grudziądzu i Warszawie. Podobieństwo mostów znane jest od ok. 25 lat.

Z tego faktu naukowcy akademiccy nie wyciągnęli żadnych wniosków odnośnie datacji murów obronnych. Przyjmując rok wpisu murów do rejestru, datacja murów obowiązuje od ok. 90 lat.

Nie zauważono również, że w zasadzie czytelny jest cały obwód murów obronnych a nie tylko część południowa.

Jak zaawansowany technologicznie ceglany most mógł powstać, gdy przez ok. 100 następnych lat nie było murów obronnych wg znawców architektury średniowiecznej? Do tego jeszcze najstarsze przęsło jest poza prześwitem Bramy Toruńskiej, zbudowanej kilkadziesiąt lat później.

Krzyżacy mieli gotowe spichrze, które odstąpili mieszczanom. 

Dokument opublikował w 1868 r. X. Froelich. Tłumaczenie z niemieckiego AdamWolnikowski.

2. Miejski dokument de1365 o spichrzach morgach miejskich.

            Wszystkim do wiadomości, którzy teraz są i ich następcom, że znaleźliśmy w jednym liście, burmistrz Herman Meyn z swoją radą oddał morgi spadkobiercom Risch*) za morgę wartości jednej virdung (Vierdung = ¼ marki) pruskich pieniędzy każdego roku około św. Marcina płatne. W takim postanowieniu, że nie może tych morgów jedna osoba mieć lub kupić** lecz dwie. Gdyby ktoś lub sąsiad naszego miasta ze swej woli kupił, musi płacić trzy marki. Nikomu nie wolno tych mórg kupić, chyba, że miałby w mieście pół dziedzińca lub całe wolne dziedziczne. Także, gdyby osoba wymienionego miasta była w długach miejskich i sobie dokupił morgę lub dwie, byłoby to ze szkodą dla miasta. Tej osobie nie można zezwolić i  nie udzielać mu żadnych praw.***) Jeżeli ktoś morgi odziedziczył, ten mógł tak robić, jak rozum jego uczył, aby czynsz przy naszym mieście Grudentz pozostał.

             Także poinformowaliśmy się o tym, że Nickel Goltzh i jego kompania dotychczas               w radzie grudziądzkiej, gdzie oni się dowiedzieli, że spichrze nad Wisłą przy mieście za poradą naszego pana von Boventin (komtur Heinrich von Boventin 1346-1351), wówczas należące do komturstwa grudziądzkiego, przechodzą na wieczna własność miasta. To też robili w skromności, tak, że do miasta spichrzowego należało 24 stopy wzdłuż  po osiem skoków (1/24 marki), czynszu wiecznego, z tego zabrano spichrz bornwaldis, który wcześniej zbudowano. Także tego spichrza nikt nie miał kupić, kto nie miałby poważania                           w Grudziądzu, przynajmniej musi posiadać pól dziedzińca lub całe dziedziczne gospodarstwo.  Gdyby umarł właściciel spichrza, może robić z tym co się podoba tak aby miasto nie zostało pokrzywdzone i swój czynsz otrzymało. Także, gdyby ktoś był zadłużony wobec miasta i miasto spichrz chciało kupić lub kupiło, aby dużych strat nie mieć. Tego rodzaju sprawy muszą być koniecznie omawiane na posiedzeniu rady miejskiej.

Uchwałę tę powzięliśmy i bez sprzecznych zdań uznaliśmy jako zdatną do przyjęcia                          i odpowiada nam do serca.****) Spisana została po łacinie na wieczne czasy i zaopatrzona                         w pieczęć naszego miasta Grudentz przywieszona. Świadkami tych rzeczy są Michał Wrankinhayn w tym czasie burmistrz, Sidil Linou jego kompan, Heineke Sconebrucke, Nikil Lindenon von Bartholmäus,  Herbist członek rady, Petrus Meyn Altmanscöf (Altmannscöff, Schöppenmeister), Hannes Breslau, Claus Rencken i dość dobrych

*) Brak tłumaczenia przypisu, dot. notki o Rischu.

**) Oddzielili o wiele wcześniej.

***)Takiemu kupcowi, rada, gdzie jedynie takie kupno z ważnością mogło być zawarte, zezwolenia na kupno nie wydała.

****)Bechagelich .Brak tłumaczenia przypisu

Wspólne korzenie cysterskie uzasadniają takie porównanie.