Forum Zamki, dwory obronne, mury miejskie, grodziska Strona Główna Zamki, dwory obronne, mury miejskie, grodziska
Forum miłośników średniowiecznych fortyfikacji (zał. 05 Lis 2007)
 
 FAQFAQ   SzukajSzukaj   UżytkownicyUżytkownicy   GrupyGrupy   RejestracjaRejestracja 
 ProfilProfil   Zaloguj się, by sprawdzić wiadomościZaloguj się, by sprawdzić wiadomości   ZalogujZaloguj 

Grudziądz - Kościół Ducha Świętego

 
Napisz nowy temat   Odpowiedz do tematu    Forum Zamki, dwory obronne, mury miejskie, grodziska Strona Główna -> Architektura romańska - Polska -> Kuj.-Pom
Zobacz poprzedni temat :: Zobacz następny temat  
Autor Wiadomość
Marek Szajerka
Mężny


Dołączył: 11 Kwi 2009
Posty: 283

PostWysłany: Nie Lut 01, 2015 8:03 pm    Temat postu: Kompleks szpitalny Świętego Ducha w Grudziądzu z XIII w. Odpowiedz z cytatem

18.02.2014 r. będę miał prelekcje na temat szpitala Świętego Ducha w Grudziądzu.
Punktem wyjścia dla tej prelekcji było odsłonięcie na ścianie północnej kościoła Świętego Ducha reliktów romańskiego okna i portalu ostrołukowego, wczesnogotyckiego. Ściana ponownie została otynkowana, łącznie z portalem i reliktem okna romańskiego. dlatego zdecydowałem się napisać artykuł.
Poniżej tekst do Biuletynu Koła Miłośników Dziejów Grudziądza Nr 9 (421, Rok XIII :2015

Kompleks szpitalny Świętego Ducha w Grudziądzu, z XIII w.

Zapewne najstarszym murowanym obiektem w Grudziądzu była kaplica p.w. św. Michała Archanioła. Do 1998 r. badacze uważali, że była ona wyłącznie integralną częścią kościoła p.w. św. Mikołaja. W 1928 r. ks. J. Mańkowski napisał o niej: Przylegała do kaplicy Kostków, nieco dalej ku drzwiom bocznym stała kaplica św. Michała Archanioła, bardzo stara, należąca przed reformacją do różnych cechów rzemieślniczych, które tu swoje nabożeństwa odprawiały i ojej utrzymanie się starały. Później razem z bractwami podupadła, zmieniono ją na parafialną szkołę, a w roku 1659, gdy szpital Św. Ducha zgorzał, służyła, służyła jako schronisko dla ubogich. Dopiero około r. 1673 odnowiono i oddano nowo utworzonemu bractwu św. Michała, które tu urządzało swoje obchody i nabożeństwa. Dzisiejszy ołtarz, przedstawiający św. Michała Archanioła z szyszakiem srebrnym na głowie, z srebrnym mieczem i sandałami, pochodzi jeszcze z owych czasów. Sprawił go ówczesny proboszcz Krygier. I tę prastarą kapliczkę , chociaż znajdowała się jeszcze w dobrym stanie, obalono zarówno z innemi kaplicami w r. 1796. Uznanie kaplicy św. Michała Archanioła za rozebraną w XVIII w. wynikło z mylnego zrozumienia lustracji kanonika J. L Strzesza z 1667 r. Lustrator ten o kaplicy tej napisał dwukrotnie. W kwestii finansowej ujął ją przy kościele p.w. św. Mikołaja a drugi raz, już w ujęciu topograficznym, w pobliżu szpitala i kościoła p.w. Św. Ducha. Cytowany wcześniej ks. J. Mańkowski zapis odnoszący się do kwestii finansowej potraktował jako lokalizację topograficzną . W aspekcie prawnym kaplica p.w. św. Michała Archanioła była prepozyturą kościoła p.w. św. Mikołaja, czyli należała do kolegiaty.
Zapis kanonika Strzesza ,w tłumaczeniu z łaciny na język polski, pozwalający na dokładną lokalizację kaplicy jest następujący: Kościół Św. Ducha przy Bramie Toruńskiej, z mocnymi murami przypadł jak wyżej wspomniano zakonnicom reguły św. Benedykta w roku 1619. Dawniej istniało przy nim probostwo, lecz po pożarze miasta kościół został połączony z kościołem parafialnym w jeden na mocy przywileju w 1345 roku co publicznie ogłoszone i przedłożone przez pełnomocników królewskich w 1606 i 1609 roku.
Drewniany szpital przy tym kościele między murami wyposażony w pokoje na górze i w podziemiach ocalał w pożarze 1659 r. Z czterech stron ograniczony podwórcem kaplicy św. Michała , połączony z kościołem parafialnym . Ubodzy zostali przyjęci niestosownie do godności miejsca, do wnętrza starej kaplicy św. Michała .
W przypadku kościoła p. w. św. Mikołaja istniała tam także kaplica p.w. św. Michała. Znajdowała się ona po stronie północnej kościoła. Była to budowla przykryta blachą miedzianą i posiadająca kopułę. Powstała ona wiele lat po wizytacji kanonika Strzesza. Zestawienie chronologiczne z lustracja kanonika Strzesza z 1667 r. świadczy, że kaplicy św. Michała przy kościele p.w. Św. Ducha w 2 połowie XVII w. jeszcze nie było.
Obecnie dawna kaplica p.w. św. Michała Archanioła jest piwnicą przy ul. Klasztornej 6. Szczęśliwie przetrwała do naszych czasów i można dokonać jej opisu. Pełni ona obecnie funkcję magazynową.
Jest to pomieszczenie o wymiarach wewnętrznych: długość na osi wschód zachód 5,3 m, szerokość 4,87 m, wysokość 2 m. Piwnica zbudowana jest z cegieł na fundamencie kamiennym, o sklepieniu krzyżowym. Z uwagi na otynkowanie ścian niemożliwe jest podanie wymiarów cegieł i sposobu ich wiązania. Mury mają grubość od 1 – 2 m .
Kaplica posiadała cztery wyjścia. Największy portal był na ścianie zachodniej. Światło dzienne dochodziło przez dwa małe okienka na ścianie północnej. Swoimi rozmiarami kaplica ta przypomina kościółek p.w. św. Jana w Budzistowie, dawnej siedzibie książąt Pomorza Zachodniego. Budzistów był pierwotnym Kołobrzegiem. Tamtejszy kościół o wymiarach 5 x 8 m w 1222 r. ufundowała księżna Mirosława, córka Mieszka Starego .
Można przyjąć, że kaplica p.w. św. Michała Archanioła powstała przed 1222 r. Jej patrocinium nosi charakter misyjny. Natomiast lokalizacja nad brzegiem Starej Osy ma zapewne związek z misją św. Wojciecha do Prus w 997 r. Wg Jana Długosza św. Wojciech misję tę rozpoczął od okolic Grudziądza: [...] Gdy przeprawił się przez Osę i poprosił, aby ze względu na ubóstwo uwolniono go i jego towarzyszy od przewozowego, wtedy otrzymał od wioślarza ciężkie uderzenie w głowę . Wiarygodność przekazu J. Długosza z XV w. umacniają również następujące fakty. Kaplica p.w. św. Michała Archanioła była w pobliżu zanikłej obecnie ul. Tragarzy, natomiast obecny Dragacz na drugim brzegu Wisły nosił nazwę Tragosz. Mieszkańcy tej miejscowości trudnili się zapewne przeprawami przez Wisłę .
Kaplica ta jest przykładem jednonawowych kościołów romańskich, pełniących na terenie ziem polskich funkcje kościołów grodowych, wiejskich, kaplic przy rezydencjach lub kaplic pomocniczych . Oprócz kościoła w Budzistowie ślady analogicznego kościoła odkryto w 1991 r. we Wleniu na Śląsku. Znajdował się tam na Górze Zamkowej kościół NMP, wybudowany przed 1217 r. Jego nawa posiadała wymiary 5,6 m x 5,6 m i mury o grubości 0,95 m .
W świetle przedstawionych badań wynika, iż kanonik J. L. Strzesz miał rację, określając tę kaplicę jako najstarszą w Grudziądzu. W oparciu o spisaną przez niego lustrację można ustalić położenie kaplicy, chociaż nie było przeprowadzonych badań archeologicznych. Zapis Strzesza wyraźnie wskazuje na plac wyodrębniony z terenu klasztoru benedyktynek
Kościół Świętego Ducha przy Bramie Toruńskiej z mocnymi murami przypadł, jak wyżej wspomniano zakonnicom reguły św. Benedykta w roku 1619. Dawniej istniało przy nim probostwo, lecz po pożarze miasta kościół został połączony z kościołem parafialnym w jeden na mocy przywileju 1345 roku co zostało publicznie ogłoszone i przedłużone przez pełnomocników królewskich w 1606 r. i 1609 roku.
Drewniany szpital przy tym kościele między murami wyposażony w pokoje na górze i w podziemiach ocalał w pożarze w 1659 roku. Z czterech stron ograniczony podwórcem kaplicy św. Michała. Połączony ścianą z kościołem parafialnym. Ubodzy zostali przyjęci niestosownie do godności miejsca, do wnętrza starej kaplicy św. Michała.
Plac po zniszczonym budynku za zgodą zarządcy przypadł przebywającym tam wówczas zakonnicom za sumę 150 florenów polskich wniesioną przez Wielebną i religijną Katarzynę Działyńską przeoryszę tegoż klasztoru. Sumę przekazano na ręce Andrzeja Więckowicza ówczesnego proboszcza w celu uspokojenia jego w dniu 5 marca 1669 w Grudziądzu.
Plac opłacony i uzyskany za tę sumę wspomniany proboszcz wziął na siebie. Sprawował opiekę nad okolicznymi mieszkaniami ubogich.
Wyżej wymieniony szpital pobierał podatek od sum pierwotnych pobieranych corocznie, które są tego rodzaju: suma 2000 florenów polskich złożona przez znakomitą Zuzannę z Szczepańskich podkomorzynę chełmińską i kapitanową grudziądzką w sądzie w Toruniu w dniu 23 lipca 1642 roku z podatkiem 100 florenów.Suma 100 florenów pożyczona z dóbr Honoraty Anny z Klebowa, zabezpieczona podpisem na zeznaniu z podatkiem 7 florenów w dniu 4 czerwca 1651 r.
Sumę 445 florenów pożyczono z dóbr Honoraty Anny z Goltznicowa w dniu 12 listopada roku 1647 zabezpieczona i uzyskana dzięki obowiązkowemu podziałowi dóbr w 1658 r. z wieczystym podatkiem 30 florenów.
Suma 150 florenów z dawnych dóbr rodziny Jana Kellera, złożona w dniu 24 sierpnia 1651 roku, którą wniósł ówczesny właściciel Krzysztof Lange z podatkiem rocznym 10 florenów i 15 gr.
Suma 100 florenów z dóbr rodziny Andrzeja Dybowskiego zabezpieczona podpisanym zeznaniem w dniu 5 listopada 1648 r . z podatkiem 7 florenów .
Sytuacja prawna przedstawiona w cytowanym źródle znajduje odbicie we współczesnym układzie parceli, czytelnym na planie klasztoru z 1974 r. Układ parcel z XX-XXI wieku jest taki sam jak na planie katastralnym z 1772 r.
Na planie z 1772 r. zaznaczony teren nie jest zabudowany. Obecna kamienica przy ul. Klasztornej 6 pochodzi z XIX w. Jej piwnice natomiast pochodzą ze średniowiecza.
Pochodzenie kaplicy św. Michała Archanioła jest zbieżne z układem szpitala Świętego Ducha. Przypisywanie fundacji szpitala wyłącznie Krzyżakom, którzy przejęli Grudziądz 22.12.1255 r. od biskupa pomezańskiego Ernesta nie jest takie jednoznaczne w świetle wiedzy o architekturze Grudziądza, wg stanu z 2015 r.
Artykuł ten napisałem na bazie swojego opracowania z 2004 r. Przez 10 lat wzbogaciłem swoją bibliografię o nowe artykuły i opracowania. Większość z nich była publikowana w Biuletynach Koła Miłośników Dziejów Grudziądza i jest odnotowana w bibliografii Grudziądza, publikowanej w tomach Rocznika Grudziądzkiego.
O szpitalu i kościele Świętego Ducha w 2004 r. napisałem następująco :
Szpital przy kościele p.w. Św. Ducha
W dotychczasowej literaturze przedmiotu obok pozycji X. Froelicha zagadnieniu szpitali moim zdaniem najwięcej miejsca poświęciła A. Życzyńska . W tym czasie jednak nie było znane znaczenie naukowe piwnicy kamienicy przy ul. Klasztornej 6, gdzie obecnie znajduje się Grudziądzkie Centrum „Caritas”. W piwnicy tej zachowały się relikty średniowiecznego szpitala. A. Życzyńska napisała na ten temat następująco: Brak źródeł pisanych uniemożliwia dokonanie rekonstrukcji budynków szpitalnych . Szpital razem z kaplicą św. Michała Archanioła zajmuje cała powierzchnię piwnicy.
Układ pomieszczeń piwnicznych był zapewne następujący:
Od strony południowo-zachodniej znajdowała się kaplica. Od strony wschodniej było skrzydło szpitalne. Zachowała się , podobnie jak kaplica , duża sala o wymiarach 8 m x 8 m, w niej parawan dzielący ją na dwie części. Za tą salą, po stronie północnej jest jeszcze skrzydło północne. Skrzydła z kaplicą połączone były wirydarzem z krużgankiem o szerokości wewnętrznej 1,1 m i wysokości arkad 1,7 m. W porównaniu z ustaleniami W. Kocha było to założenie podobne do klasztornego, dostosowanego do opieki nad chorymi. Wzorcem dla tego szpitala mogło być Cues nad Mozelą. Model lubecki posiadał szpital Świętego Ducha we Fromborku.
W okresie późniejszym kaplica św. Michała Archanioła została przekształcona w salę dla chorych. Wspominał również kanonik Strzesz w wizytacji kościelnej, przeprowadzonej w l.1667-1672 . O fakcie wcześniejszego powstania kaplicy przypuszczalnie świadczyć może sposób wykonania portali kaplicy i krużganka wirydarza, wejście do kaplicy od strony północnej z wirydarza. Przy porównaniu wejścia do kaplicy z łukami krużganka widać, iż te elementy architektonicznie musiały powstać w długiej przestrzeni czasowej.
Bez badań architektonicznych zagadką jest kościół p.w. Świętego Ducha. Mógł on powstać za czasów Schawarzburgów, przy końcu XIII w. Zastąpił on starą kaplice św. Michała Archanioła przy szpitalu, zapewne z czasów biskupa Chrystiana. Kościół ten wyróżnia się brakiem sklepienia ceramicznego, aczkolwiek posiada przypory. Brak sklepienia nie można tłumaczyć wyłącznie zniszczeniami wojennymi i pożarami. W średniowiecznej Francji, w szpitalach dla odstraszenia pająków wykonywano otwarte więźby z drzewa kasztanowca . Możliwe, że przez pewien czas pierwotnie otwartą więźbę dachową posiadało prezbiterium kościoła św. Mikołaja w Grudziądzu. Sklepienie na obecnym poziomie nie było wcześniej projektowane. Wyższego sklepienia, zgodnie z założeniami nie zrealizowano. Są tylko znaczące ślady ponad kolebą sklepienia, na poddaszu, że takie wyższe sklepienie miało być. Także otwartą więźbę dachową posiada kościół parafialny w Pelplinie z XIV w.. W przypadku kościoła w Pelplinie posiada on identyczną kropielnice, jaka znajduje się w kościele p.w. św. Mikołaja w Grudziądzu. Wg katalogu zabytków kropielnica z Grudziądza pochodzi z XIII-XIV w.
Szpital przy kaplicy św. Michała Archanioła powstał zapewne w okolicy miejsca rozpoczęcia misji św. Wojciecha w 997 r., wg przekazu kronikarza Jana długosza miało to miejsce nad Osą, w okolicy Grudziądza . Z tym wydarzeniem zapewne wiąże się postawienie tu kaplicy pod misyjnym patrocinium św. Michała Archanioła.
Wyłonienie się Grudziądza jako stróży krzyżowców wraz założycielem biskupem Chrystianem pociąga za sobą wiele konsekwencji badawczych. Głównym inspiratorem wyprawy krzyżowej do Prus w 1222 r. był książę Leszek Biały. Jego kanclerzem w latach 1206-1218 był biskup krakowski Iwo Odrowąż. Utrzymywał on żywe kontakty z europejskimi środowiskami intelektualnymi. W 1223 r. sprowadził do Polski dominikanów. Po śmierci Leszka Białego popierał księcia Henryka I Brodatego przeciwko księci Konradowi Mazowieckiemu. Rozwinął akcję osadniczą w krakowskich dobrach biskupich. Pozostawił dużą bibliotekę . Biskup Odrowąż zmarł w 1229 r. Tenże biskup ok. 120 r. sprowadził do Polski Kanoników Regularnych Świętego ducha De Saxia. Zakonnicy ci znani byli jako duchach. Był to męski zakon kanonicki, założony we Francji przez bł. Gwidona, zatwierdzony w 1198 r. przez papieża Inocentego III. Głównym celem było szerzenie kultu Ducha Świętego i prowadzenie szpitali. Prowincja polska skasowana została w 1783 r. przez biskupa Michała Poniatowskiego. Żeńska gałąź zakonu, duchaczki, w Polsce od XIII w., prowadziły szkoły dla małych i starszych dziewcząt. Kasata nastąpiła w XIX w. Biskup Iwo Odrowąż był też szczególnym protektorem cystersów. Razem ze swym krewnym Wisławem był fundatorem klasztoru cysterskiego w Mogile. Utrzymywał on również kontakty z biskupem pruskim Chrystianem. W 1223 r. bp Chrystian został zobowiązany do założenia klasztoru dla misjonarzy w Prusach przez Kapitułę Generalną w Citeax . Nie można wykluczyć, iż mogli to być kanonicy laterańscy, na co wskazywałaby ewentualnie fragment części mieszkalnej Zamku Wysokiego, zwany Laternią.
Ze zbieżności dat, nazwisk wynika, iż kanonicy regularni zostali sprowadzeni do Polski w okresie organizowania wyprawy krzyżowej do Prus. I to nie Krzyżacy a oni zapewne zakładali tu pierwsze szpitale. Przeciew Krzyżakom, jako pierwszym założycielom szpitala Świętego ducha w Grudziądzu jest również jego układ. Nie był to szpital typu lubeckiego z wielką salą. W szpitalu grudziądzkim były cele dla chorych i pielgrzymów . Kanonik Strzesz w l. 1667-1672 opisał go następująco: Drewniany szpital przy tym kościele [ Świętego Ducha] wyposażony w pokoje na górze i w podziemiach ocalał po pożarze w 1659 roku. Z czterech stron ograniczony podwórcem kaplicy św. Michała Archanioła, połączony ścianą z kościołem parafialnym .
Warto tu również wspomnieć o Sierocińcu Fundacji Herwesta
Uważam, że to właśnie z tym zakonem kanoników laterańskich należy łączyć fundację radcy Bartłomieja i jego żony Katarzyny z 1382 r. Zapisał on swój dom, w którym mieszkał dla biednych dzieci, które jeszcze tam zostaną skierowane dla duchowego życia. Wg postanowień testamentu sierociniec miały prowadzić siostry. Z zawartych tam sformułowań o duchowości wnioskuję, że dotyczy to żeńskiej kongregacji zakonu kanoników regularnych – duchaczek .
W literaturze przedmiotu przytułek ten lokalizowany jest na terenie późniejszego kolegium
jezuickiego w północno – zachodniej części miasta . Zachowane w tym miejscu średniowieczne gdanisko wskazuje na słuszność lokalizacji tego przytułku w tym miejscu .
W 2003 r. w trakcie remontu bramy wjazdowej na dziedziniec obecnego ratusza, po zdjęciu tynku okazało się iż zachował się fragment gotyckiego łuku. Średniowieczny fragment wykonany został w wątku blokowym, podobnie jak dolne partie kościoła p. w. św. Mikołaja. Do wykonania gzymsu wykorzystano ćwierćwałki, znane w poł. XIII w. oraz cegłę
profilowaną, która jest również w gzymsie kapnikowym okalającym nawy boczne kościoła
p.w. św. Mikołaja. Ściana bramy pokryta była od strony zewnętrznej zapewne dziegciem, co
utrudniało ucieczkę z sierocińca. Ślady smoły widoczne są na cegłach. Sierociniec ten istniał
do czasów reformacji. Budynek o cechach gotycko - renesansowych czytelny jest w tym
miejscu i obecnie. Połączony został ze skrzydłem zachodnim d. kolegium jezuickiego, przez
co częściowo zatracił swój indywidualny charakter.
Uważam, że X. Froelich mylnie potraktował darowiznę kamienicy na rzecz klasztoru, jako początek działalności tego klasztoru-sierocińca.
Powyżej przedstawiłem swoje poglądy i stan wiedzy na temat kościoła Świętego Ducha i należącego do niego szpitala w 2004 r. Od przełomu XX/XXI w., na terenie Grudziądza w obrębie murów obronnych przeprowadzane były badania archeologiczne o charakterze ratunkowym i naukowym, dokonywane przy okazji remontów różnych obiektów. Swoje prace, napisane w l. 2002 – 2009 traktowałem też jako kwerendę archiwalno-historyczną dla archeologów. Jej przyjęcie ze strony wspomnianych adresatów było różne. Przeważał sceptycyzm i negacja. Często wynik badań archeologicznych dostosowywano do wiedzy o przeszłości średniowiecznego Grudziądza, opublikowanej w Roczniku Grudziądzkim, z 1960 r. Jest to również zauważalne w drugiej dekadzie XXI w.
Obecnie takim przykładem jest podejście do informacji o przeszłości kościoła Świętego Ducha, odkrytej podczas zdjęcia tynku na jego ścianie północnej, na przełomie lat 2014/2015. Obecnie ta ściana jest ponownie otynkowana i zawarte na niej informacje zostały dla kilku pokoleń utracone.
Wg Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce : […] A. Kościół fil. P.w. Św. ducha. Pierwotnie szpitalny, zapewne drewniany, wzmiankowany 1345, zapewne w związku z budową murowanego. […].
Informacja w Katalogu Zabytków jest powieleniem informacji z artykułu J. Frycza, z 1960 r. :
Kościół Św. Ducha i dawny klasztor benedyktynek
A. Kościół Św. Ducha powstał jako kościół szpitalny dla kalek, chorych, starców i pielgrzymów, być może jeszcze w końcu XIII w.
1345 r. – pierwsza wzmianka ; prepozyturę połączono z kościołem parafialnym. Możliwe, że odbudowany po pożarze w 1341 czy 1345 roku.
Moim zdaniem zdjęcie tynku ze ściany północnej ukazało nowe informacje na temat tego obiektu. Ścian wschodniej i zachodniej nie oglądałem.
Na ścianie północnej, po prawej stronie kruchty można było zobaczyć portal ostrołukowy, wczesnogotycki . Portal ten nie posiada tak popularnej w 2 poł. XIII w. i w wiekach późniejszych cegły profilowanej. Natomiast po lewej stronie od kruchty czytelne były relikty okna romańskiego, znacznie poniżej łuku okna gotyckiego .
Na podstawie obrazu tej ściany można odczytać, że ściana ta była przebudowywana dwukrotnie lub ewentualnie trzykrotnie w okresie średniowiecza. Ne ma na niej natomiast śladów jakichś istotnych przeróbek z XVII-XVIII w., gdy kościół był we władaniu benedyktynek.
Na ścianie tej wyróżniłbym trzy przemurowania:
1. Powstanie ściany z oknami romańskimi i wczesnogotyckim portalem gotyckim, 1 poł. XIII w.
2. Wykonanie nowych, otworów okiennych, z łukami półokrągłymi, dla budowli z otwartą więźbą dachową. Gniazdo dla krokwi, wychodzącej na zewnątrz umieszczono w zamurowanym oknie średniowiecznym, 2 poł. XIII w.
3. Wykonanie przypór dla sklepienia ceramicznego, przypuszczalnie pod koniec 1 poł. XIV w.

Widoczne na ścianie północnej relikty stylu romańskiego i wczesnogotyckiego nie są czymś wyjątkowym w Grudziądzu. Okna o cechach romańskich był do lat 90 XIX w. na ścianach naw bocznych kościoła św. Mikołaja. Występują w dolnej, średniowiecznej partii ścian kościoła pojezuickiego, do 1 poł. XVII w. obiektu mieszkalnego ze średniowiecza. Również wykopaliska archeologiczne na Górze Zamkowej, uwidoczniły elementy architektury romańskiej w zniszczonym na pocz. XIX w. Zamku Wysokim.
Relikty stylu romańskiego są widoczne również na ścianie zachodniej. Od strony pomieszczeń biurowych Muzeum jest wyeksponowany fragment późnoromańskiego portalu uskokowego.
Pokazują to również występujące w Grudziądzu wiązania cegieł. Problem ten przedstawiłem w artykule opublikowanym w Biuletynie Koła Miłośników Dziejów Grudziądza.
W przeciwieństwie do wieków XIX-XX, kiedy to na bazie poglądów niemieckich historyków sztuki i architektury nie dopuszczano poglądu, że w Grudziądzu może być architektura romańska, przedkrzyżacka, w 2 dekadzie XXI w. taki pogląd zapewne jest już anachroniczny. W zasadzie nie wyjaśniano, dlaczego w Grudziądzu zachowała się chrzcielnica romańska. Wyjątkiem była badaczka Krystyna Zielińska – Melkowska, która łączyła też tę chrzcielnicę z najstarszym obiektem sakralnym, kaplica św. Michała-Archanioła.
Z odkrycia tej ściany osobiście mam satysfakcję zawodową, jako historyk. 16.06.1987 r., w ramach działalności Oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego w Grudziądzu, wygłosiłem prelekcję pt.: Budownictwo przedkrzyżackie w Grudziądzu.
Informacje o przebudowach, zawarte na tej ścianie tylko świadczą o wysokiej znajomości technologii budowlanej w Grudziądzu w XIII w. Ta widoczna tu zaawansowana technologia jest sprzeczna z poglądem, że budownictwo ceglane rozwinęło się w Grudziądzu dopiero w XIV w. a wyjątkiem miał być tylko murowany Zamek Wysoki na Górze Zamkowej.
Opisana w tym artykule północna ściana kościoła została ponownie zatynkowana. Odsłonięte na kilkanaście dni relikty architektury romańskiej zostały ponownie zakryte na dziesiątki lat. Zapewne oficjalna datacja obiektu pozostanie bez zmian, na poziomie domysłów z 2 poł. XIX w.

Opis zdjęć
1. Kościół Świętego Ducha, ściana północna w 1998 r. Fot. M. Szajerka.


2. Uskokowy portal późnoromański z XIII w. na ścianie zachodniej kościoła. Widok od strony pomieszczenia biurowego Muzeum.


3. Kościół Świętego Ducha, ściana północna 23.12.2014 r. Fot. M. Szajerka.


4. Ściana północna, po lewej stronie kruchty, relikt romańskiego okna. Stan 23.12.2014 r.


5. Ściana północna, po lewej stronie kruchty, relikt romańskiego okna. Stan 23.12.2014 r. fot. M. Szajerka


6. Portal gotycki z XIII w. po prawej stronie kruchty. Stan 23.12.2014 r. Fot. M. Szajerka



7. Kościół św. Mikołaja, nawa południowa. Relikt okna romańskiego.
Powrót do góry
Ogląda profil użytkownika Wyślij prywatną wiadomość
carrollus
Kasztelan


Dołączył: 23 Lis 2009
Posty: 970

PostWysłany: Nie Lut 01, 2015 11:47 pm    Temat postu: Odpowiedz z cytatem

Świetna robota Panie Marku! Czy ten uskokowy portal późnoromański z XIII w. na ścianie zachodniej kościoła. widoczny od strony pomieszczenia biurowego Muzeum można swobodnie zobaczyć będąc w tym Muzeum, czy też jest w części niedostępnej dla turysty i trzeba się kogoś prosić?
p.s. a ma Pan zdjęcia tych okien romańskich w kościele pojezuickim?
Powrót do góry
Ogląda profil użytkownika Wyślij prywatną wiadomość
Marek Szajerka
Mężny


Dołączył: 11 Kwi 2009
Posty: 283

PostWysłany: Pon Lut 02, 2015 1:27 pm    Temat postu: Odpowiedz z cytatem

Dziękuję za miłe słowa. Uważałem, że powinienem o tym napisać, chociaż powtórnie zostały te elementy zatynkowane. Może niektóre osoby to dziwić, dlaczego ślady takiej architektury są właśnie w Grudziądzu. Wg dokumentów Grudziądz jest starszy o ok. 30 lat w obecnym miejscu od Chełmna i Torunia.
Pierwszy przywilej chełmiński dla Chełmna i Torunia dotyczył innych obszarów. W przypadku Grudziądza, nie było zmian w lokacji, pomijając tylko to, że miasto lokowane przez Krzyżaków w 1291 r., było bez murów, tylko wały i fosa. To miało w herbie głowę tura. To miasto przylegało do części murowana, z czasów biskupa Chrystiana, z herbem biskupa. Podobna sprawa, jak z podwójnym Toruniem, Gdańskiem, Elblągiem, (kilka organizmów miejskich sąsiadujących ze sobą.
Ponadto Grudziądz Krzyżacy przejęli dopiero 22.12. 1255 r. od biskupa pomezańskiego Ernesta.

Poniżej podaję przykłady łuków zahaczających o architekturę późnoromańską. Jako odnosnik, posiłkuję się też leksykonem Wilfreda Kocha , Style w architekturze. Arcydzieła budownictwa europejskiego od antyku po czasy współczesne. Wyd. polskie Warszawa 1996, s. 95-145.
Uważam, że niektóre elementy architektoniczne, występujące w Grudziądzu są przykładami podręcznikowymi dla stylu romańskiego.

Warto również napisać, że w przypadku obecnego kościoła pojezuickiego, nie ma on w środku parapetów okiennych. Jest głębokie blendowanie do środka. Dawne parapety są dopiero w podziemiach.
Jak napisałem wcześniej kościół powstał sposobem gospodarczym, poprzez połączenie wieży bramnej i części mieszkalnej. W podziemiach kościoła zachował się fundament rozebranej ściany wschodniej wieży, kamienno-ceglany, o grubości ok. 3 m.

Odnośnie portalu w Muzeum, nie jest dostępny dla turystów i trzeba poprosić o udostępnienie zobaczenia go.

kościół św. Mikołaja. Sklepienia zakrystii.


Kościół św. Mikołaja. Klatka schodowa wschodnia. Wejście do empory prezbiterialnej.


Ściana południowa nawy bocznej. Zdjęcie z 1939 r. Widoczne przeprucie okna z lat 90 XIX w.


Ściana północna kościoła św. Mikołaja. Zdjęcie z 1945 r. , gdy wypalony kościół nie miał dachu. Widoczny romański fryz arkadkowy.


Ściana południowa kościoła pojezuickiego. Zdjęcie z 2006 r. Po lewej stronie czytelna dawna Brama Klasztorna. Po prawej stronie dolna partia to średniowiecze, natomiast górna partia, od gzymsu to XVIII w.


Prezbiterium, niedokończone fragment budowli.


Ściana południowa. Fragment średniowiecznego okna, z otworem zredukowanym w 1715 r., jako juz okna piwnicznego.


Ściana południowa kościoła pojezuickiego w 2006 r., podczas zabezpieczania fundamentów. Okno zredukowane w 1715 r.


Kościół pojezuicki. Dawna Brama Klasztorna, strona południowo-zachodnia. W XVIII w. Brama Klasztorna oraz pomieszczenia mieszkalne zostały sposobem gospodarczym przebudowane na kościół.
Zdjęcie z 2006 r.


Ściana zachodnia wieży. Okno przemurowane pod koniec XIX w.-1 poł. XX w.


Ściana południowa we wieży.


Poddasze kościoła św. mikołaja. Strona północna. Romański fryz arkadkowy. Kościół był projektowany na bazylikę. Projekt nie został dokończony.


Ściana zakrystii. Połączenie cegieł romańskich i gotyckich. Różnice w wielkości cegieł.


ściana zakrystii po stronie północnej, wykonana z cegły romańskiej.


Ściana południowa po przebudowie z 2 poł. XIX w.


Plan przebudowy kościoła św. Mikołaja z lat. 90 XIX w. przemurowanie okien na ostrołukowe, zgodnie modnym wówczas neogotykiem. Okna prezbiterium są oryginalne ze średniowiecza.
Powrót do góry
Ogląda profil użytkownika Wyślij prywatną wiadomość
Marek Szajerka
Mężny


Dołączył: 11 Kwi 2009
Posty: 283

PostWysłany: Pon Lut 09, 2015 11:04 pm    Temat postu: Artykuł na stronie KMDG Odpowiedz z cytatem

Na stronie KMDG jest już opublikowany ten artykuł o szpitalu Świętego Ducha.

http://kmdg.grudziadz.pl/publikacje/biuletyny/numer/9.421/
Powrót do góry
Ogląda profil użytkownika Wyślij prywatną wiadomość
Marek Szajerka
Mężny


Dołączył: 11 Kwi 2009
Posty: 283

PostWysłany: Wto Lut 17, 2015 11:47 pm    Temat postu: Odpowiedz z cytatem

Przygotowując na jutrzejsza prelekcję o szpitalu Świętego Ducha prezentację, jako inny przykład występowania w Grudziądzu technologii wznoszenia murów w stylu romańskim, załączyłem te zdjęcia.

Jest to mur kamienny z ciosanych kamieni, gdzie spoiwem jest glina. Ten kamienny mur jest ok. 8 m poniżej poziomu ulicy. Specyfiką grudziądzkich spichrzy jest to, że np. od strony miasta posiadają 1-2 kondygnacje a od strony Wisły jeszcze 3-4 poniżej poziomu ulicy.
Widoczny na zdjęciu fundament został wykonany wg technologii, stosowanej w XII w. w budowlach romańskich.
Można to porównać z postem o Tumie k. Łęczycy

http://zamkidwory.forumoteka.pl/temat,839,tum.html?p=14170#14170

Zdjęcia, ul. Spichrzowa 37. Zdjęcia zrobiłem w 2003 r.

Pierwsza kondygnacja od strony Wisły




Spichrz przy ul. Spichrzowej 37
Powrót do góry
Ogląda profil użytkownika Wyślij prywatną wiadomość
Marek Szajerka
Mężny


Dołączył: 11 Kwi 2009
Posty: 283

PostWysłany: Sob Kwi 04, 2015 5:48 pm    Temat postu: Symbolika chrzcielnicy romańskiej Odpowiedz z cytatem

Tak ponad 10 lat temu odczytywałem symbole na chrzcielnicy romańskiej w kościele św. Mikołaja:

http://kolegiata.twoje-miasto.pl/artykul11.html

Informacji o tej chrzcielnicy w kościele św. Mikołaja nie ma do roku 1787. Przypuszczalnie wcześniej była w innym kościele. Być może w kaplicy św. Michała Archanioła.
Powrót do góry
Ogląda profil użytkownika Wyślij prywatną wiadomość
Marek Szajerka
Mężny


Dołączył: 11 Kwi 2009
Posty: 283

PostWysłany: Nie Paź 25, 2015 5:41 pm    Temat postu: Odpowiedz z cytatem

Z klasztorem w Kołbaczu był związany też cysters biskup Chrystian. Stąd zapewne tak wiele podobieństw do architektury romańskiej, z 1 poł. XIII w., w Grudziądzu.
Por.
Kołbacz

http://zamkidwory.forumoteka.pl/viewtopic.php?p=14758#14758
Powrót do góry
Ogląda profil użytkownika Wyślij prywatną wiadomość
Marek Szajerka
Mężny


Dołączył: 11 Kwi 2009
Posty: 283

PostWysłany: Wto Sty 05, 2016 9:42 am    Temat postu: Zabytki architektury romańskiej na portalu Romanizm w Polsce Odpowiedz z cytatem

Link do portalu:

http://rejestr.romanizm.pl/index.php?znajdz1=&znajdz2=&znajdz3=&znajdz4=&znajdz5=&znajdz6=&znajdz7=&stan=szukaj&a=2

http://rejestr.romanizm.pl/grudziadz-romanski.html
Powrót do góry
Ogląda profil użytkownika Wyślij prywatną wiadomość
Marek Szajerka
Mężny


Dołączył: 11 Kwi 2009
Posty: 283

PostWysłany: Pią Kwi 01, 2016 8:46 pm    Temat postu: Re: Symbolika chrzcielnicy romańskiej Odpowiedz z cytatem

Marek Szajerka napisał:
Tak ponad 10 lat temu odczytywałem symbole na chrzcielnicy romańskiej w kościele św. Mikołaja:

http://kolegiata.twoje-miasto.pl/artykul11.html

Informacji o tej chrzcielnicy w kościele św. Mikołaja nie ma do roku 1787. Przypuszczalnie wcześniej była w innym kościele. Być może w kaplicy św. Michała Archanioła.


Obecnie pełna wersja artykułu:

http://kmdg.grudziadz.pl/publikacje/biuletyny/numer/14.467/
Powrót do góry
Ogląda profil użytkownika Wyślij prywatną wiadomość
Marek Szajerka
Mężny


Dołączył: 11 Kwi 2009
Posty: 283

PostWysłany: Czw Kwi 21, 2016 8:32 pm    Temat postu: Związki terenu Grudziądza z misją św. Wojciecha do Prus Odpowiedz z cytatem

Wprawdzie ten tekst nie ma bezpośredniego związku z omawianiem architektury romańskiej na terenie Grudziądza ale może służyć jako podkład historyczny dla tego zagadnienia.
Link do mojego artykułu na serwisie Nasze Miasto:

http://grudziadz.naszemiasto.pl/artykul/teren-grudziadza-na-trasie-misji-sw-wojciecha-w-997-roku,3710180,art,t,id,tm.html

W 1965 r. podebrano fragment historii Gruduska:

http://archeowiesci.pl/2011/03/27/grudusk-niezwykla-podroz-do-sredniowiecznego-grodu/
Powrót do góry
Ogląda profil użytkownika Wyślij prywatną wiadomość
Marek Szajerka
Mężny


Dołączył: 11 Kwi 2009
Posty: 283

PostWysłany: Pon Paź 24, 2016 10:02 pm    Temat postu: Re: Zabytki architektury romańskiej na portalu Romanizm w Po Odpowiedz z cytatem

Marek Szajerka napisał:
Link do portalu:

http://rejestr.romanizm.pl/index.php?znajdz1=&znajdz2=&znajdz3=&znajdz4=&znajdz5=&znajdz6=&znajdz7=&stan=szukaj&a=2

http://rejestr.romanizm.pl/grudziadz-romanski.html


Fragment Katalogu Pana Stefana Niedźwieńskiego ukaże się drukiem w Biuletynie Koła Miłośników Dziejów Grudziądza. Ze zdjęciami objętość pracy to 14 stron.
Uważam, że Pan Stefan Nieźwieński, katalogując zabytki powiązane z architektura romańską w całej Polsce, wyszczególniając 12 pozycji w wersji internetowej, wg stanu w październiku 2016 i przez dodanie 4 pozycji w wersji drukowanej w BKMDG, przyczynił się do sprecyzowania lokalizacji zaginionego klasztoru cysterskiego, fundacji biskupa Chrystiana.

Obok tych pozycji katalogowych nie można przejść obojętnie. Można zniszczyć dokument pisany, go sfałszować, ale zabytku architektury nie da się sfałszować. One przemawiają same za siebie.

Wiele lat temu Prymas Tysiąclecia Kardynał Stefan Wyszyński powiedział:

"Gdy zanika ludzka pamięć, przemawiają kamienie".

Tak też się stało teraz w Grudziądzu, w 800 rocznicę początku misji św. Chrystiana do Prus.

[Gdyby były problemy z otwarciem strony, proszę z niej wyjść i wejść ponownie. Ta usterka czasami na tej stronie się zdarza].

http://kmdg.grudziadz.pl/publikacje/biuletyny/numer/37.490/
Powrót do góry
Ogląda profil użytkownika Wyślij prywatną wiadomość
Marek Szajerka
Mężny


Dołączył: 11 Kwi 2009
Posty: 283

PostWysłany: Pon Lis 14, 2016 6:35 pm    Temat postu: Odpowiedz z cytatem

Na bazie artykułu z podanego Biuletynu Koła Miłośników Dziejów Grudziądza p. Stefan Niedżwieński zrobił przewodnik internetowy.
Wg Autora
" grudziadz.m.romanizm.pl
jest pierwszą aplikacją z serii mobilnych przewodników, a teraz to przyszłość, tym mogą posługiwać się turyści, pasjonaci zabytków, przewodnicy mogą podawać ten adres, który się nie zmieni."

http://grudziadz.m.romanizm.pl/

oraz katalog z 16 pozycjami:

http://grudziadz.r.romanizm.pl/

Uwaga techniczna

od autora stron p. Stefana Niedźwieńskiego

strona grudziadz.m.romanizm.pl otwierana na laptopach nie chodzi poprawnie bo nie jest na nie przeznaczona, co może mylić. Jest przeznaczona na smartfony i tablety.
Powrót do góry
Ogląda profil użytkownika Wyślij prywatną wiadomość
Marek Szajerka
Mężny


Dołączył: 11 Kwi 2009
Posty: 283

PostWysłany: Pon Lis 28, 2016 1:10 pm    Temat postu: Informacja o prelekcji p. Stefana Niedźwieńskiego Odpowiedz z cytatem

Informacja o prelekcji p. Stefana Niedźwieńskiego na MM Grudziądz:

http://grudziadz.naszemiasto.pl/artykul/relikty-niedokonczonego-klasztoru-cysterskiego-w-grudziadzu,3932156,art,t,id,tm.html

To Forum odegrało istotną rolę w powstaniu przewodnika po romańskim Grudziądzu. Jego Autor za jego pośrednictwem nawiązał kontakt z członkami Koła Miłośników Dziejów Grudziądza w kwestii wizji lokalnej na miejscu. Efektem wizji lokalnej jest właśnie katalog i przewodnik.
Powrót do góry
Ogląda profil użytkownika Wyślij prywatną wiadomość
Wyświetl posty z ostatnich:   
Napisz nowy temat   Odpowiedz do tematu    Forum Zamki, dwory obronne, mury miejskie, grodziska Strona Główna -> Architektura romańska - Polska -> Kuj.-Pom Wszystkie czasy w strefie CET (Europa)
Strona 1 z 1
Skocz do:  
Nie możesz pisać nowych tematów
Nie możesz odpowiadać w tematach
Nie możesz zmieniać swoich postów
Nie możesz usuwać swoich postów
Nie możesz głosować w ankietach
Możesz dodawać załączniki na tym forum
Możesz ściągać pliki na tym forum


Powered by phpBB © 2001, 2005 phpBB Group